Verschillen in bezit worden steeds vaker ook verschillen in status, macht en invloed, schrijft politiek filosoof Dick Timmer in zijn boek Sommige mensen zijn te rijk. Als limitarist is hij op een missie voor fundamentele gelijkheid. ‘Er mag nooit een hiërarchie zijn in wat mensen waard zijn.’
is economieredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over grote bedrijven, ongelijkheid en lobby.
Het debat over ongelijkheid in Nederland wordt deze week verrijkt met een nieuwe term: het min-voor-max-principe. Dat wordt geïntroduceerd in het boek Sommige mensen zijn te rijk van politiek filosoof Dick Timmer dat woensdag verschijnt. Timmer (32) is een limitarist, een relatief nieuwe stroming in zijn vakgebied die betoogt dat mensen ook té rijk kunnen zijn, zolang andere mensen noden hebben.
Limitaristen willen daarom een rijkdomsgrens. Met zo’n ‘bestaansmaximum’ houden mensen voldoende over om een ‘florerend leven’ te leiden. Maar boven een bepaalde grens kan hun vermogen worden herverdeeld, zodat de staat er nuttige dingen mee kan betalen, zoals zorg en onderwijs. Waar die grens dan ligt is onderwerp van debat, maar 10 miljoen euro is al eens genoemd.
‘Het min-voor-max-principe stelt dat mensen op of onder het bestaansminimum bij de verdeling van schaarse middelen altijd voorrang moeten hebben op mensen die al meer dan genoeg hebben. Mensen op of boven het bestaansmaximum dus’, zegt Timmer. ‘Daarmee los je niet alle verdelingsvragen op, want er is ook een middenklasse die er een beetje tussenin zit, daar zegt het min-voor-max-principe niet zoveel over. Maar we leven nu in een wereld waarin de verdeling van welvaart echt scheef is, in het voordeel van mensen die al heel veel hebben.’
Timmer roert zich al langer als limitarist. Hij studeerde filosofie, theologie en religiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht en de VU. Als universitair docent aan de Technische Universiteit van Dortmund doet hij onderzoek naar ongelijkheid. Ruim twee jaar geleden pleitte hij in de Volkskrant voor een bovengrens aan rijkdom, wat destijds tot ophef en discussies leidde. De weerslag van dat debat is te vinden in Sommige mensen zijn te rijk. Een belangrijke notie in het boek: het gaat om veel meer dan geld alleen.
‘Je hebt niet alleen de economische ongelijkheid tussen arm en rijk’, zegt Timmer. ‘Het gaat mij om wat ik fundamentele gelijkheid noem. Tussen mensen mag geen hiërarchie bestaan. Dat is van belang bij de vraag hoe een rechtvaardige verdeling van de koek eruitziet. Dan gaat het ook om sociaal kapitaal, het netwerk dat je hebt als er tegenslag is. Om persoonskapitaal, zoals je lichamelijke en mentale gezondheid. En om cultureel kapitaal, de kennis en vaardigheden van iemand, de culturele bagage. Het kapitaalkwartet, noem ik dat.’
‘Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft daar onderzoek naar gedaan en noemt Nederland een land met een klassenstructuur. Nederland heeft niet, Karl Marx indachtig, een kapitalistische klasse en een arbeidersklasse, en niets daartussenin. Maar wat je wel ziet is dat arm en rijk steeds verder uit elkaar komen te leven. Ze komen elkaar steeds minder tegen. Waarbij de rijkste mannen in Nederland gemiddeld negen jaar ouder worden dan de armste mannen. En ze leven ook nog eens 25 jaar langer in goede gezondheid. Zulke verschillen zijn enorm zorgelijk als we over gelijkheid nadenken.’
Wat moet er volgens u gebeuren?
‘Kapitaal verdelen en de hiërarchie afbreken. Wat dat laatste betreft: sommige mensen worden gemarginaliseerd, ze worden naar de randen van de samenleving gedrukt. Sommige mensen zijn machteloos. Ze worden niet gezien door de autoriteiten, ze zijn niet in de positie om respect op te eisen. Er is sprake van uitbuiting en geweld. We leven in een samenleving waar niet iedereen dezelfde positie heeft.
‘In het publieke debat wordt dan vaak gedaan alsof ongelijkheid er nu eenmaal bij hoort. Het wordt ook gebruikt als excuus om dan maar niets te doen: het is nu eenmaal zo, niet iedereen kan geluk hebben in het leven. Maar dat is niet waar. Je ziet dat die ongelijkheid een herkomst heeft. In Nederland bijvoorbeeld door het belastingstelsel, dat vermogenden bevoordeelt. En wereldwijd door uitbuiting.
‘Er zitten bepaalde politieke en economische belangen en structuren achter, en een bepaalde manier van denken. Bijvoorbeeld over de vraag wie waardevol is. Ongelijkheid heeft een oorzaak, dan kun je er ook wat aan doen. Niet ongelijkheid in de zin van verdeling, wie heeft wat precies? Maar in de hiërarchie. Wie staat waar in de pikorde? Mijn punt in het boek is dat er nooit een hiërarchie mag bestaan in wat mensen waard zijn. Daar moet je tegen vechten.’
En kapitaal verdelen?
‘Het frustrerende aan het debat in Nederland is dat het al snel over geld gaat, over de koopkracht en de energierekening. Of je voor of tegen herverdelen bent. Maar gelijkheid betekent niet dat iedereen hetzelfde heeft. Het gaat om veel meer.
‘De kansen en kwaliteit van leven zijn steeds schever verdeeld. Bij de rijkste 1 procent zie je een clustering van kapitaal. Mensen die daar vijftien jaar geleden bij zaten, behoren er nu ook nog toe. En hun kinderen komen relatief vaak ook weer in de hoogste groep. Dat creëert een bepaalde klasse, waarin niet alleen geld, maar ook sociale status en kansen en kwaliteit van leven van generatie op generatie worden doorgegeven.
‘Uit onderzoek is gebleken dat de rijken in Florence in 2011 deels dezelfde families waren als in 1427. Een beetje ongelijkheid is niet erg. Maar dit soort structurele ongelijkheid werkt maatschappelijk ontwrichtend. Om gelijkheid na te streven moet je kapitaal verdelen, op zo’n manier dat mensen als gelijken kunnen samenleven.’
Tegen mensen die belasting diefstal vinden zegt u: eigendom is geen aangeboren recht, het is een afspraak. Net als dat verkeer van rechts voorrang heeft geen recht is, maar een afspraak.
‘Dat is mijn filosofische inborst, ik probeer de gevolgen van onze overtuigingen te doordenken. Vroeger mochten vrouwen geen vermogen hebben of een bankrekening openen, nu wel. Dus wat eigendom is verandert in de tijd. Dat roept de vraag op: waartoe is het eigendomsrecht op aarde? Als dat recht niet tot een eerlijke verdeling leidt, en dat doet het nu zeker niet, moeten we kijken of we die afspraak kunnen aanpassen.’
U waarschuwt ook voor de politieke kant van extreme rijkdom.
‘Als ik daar vroeger over begon, waren mensen nogal sceptisch. Maar nu zien ze Elon Musk en Jeff Bezos die politieke invloed kopen. Het is de ontwrichtende werking van het grootkapitaal die onze democratische instituties uitholt. Nederland is de VS niet, maar dit wordt wel ons voorland als we niet oppassen.
‘Dan gaat het niet alleen over geld, maar ook over de vraag wie in Nederland mag wonen. Hoe gaan we om met vluchtelingen? Hoe gaan we om met mensen die er anders uitzien dan wij? Hoe gaan we om met arbeidsmigranten? Daar is de laatste tijd steeds meer aandacht voor, ook vanwege de huizenmarkt. De lobby van de rijken heb je altijd gehad, ook in Nederland, maar die is de laatste jaren duidelijker en zichtbaarder geworden.’
Uw boek eindigt eigenlijk heel optimistisch. Het is heel ongelijk verdeeld nu, maar we kunnen er iets aan doen.
‘De strijd voor meer gelijkheid is natuurlijk hartstikke oud. Ik noem in mijn boek de slavernij als voorbeeld, maar er zijn ook veel verder terug in de geschiedenis nog gevechten voor gelijkheid geweest. Dus het is niet de verwachting dat fundamentele gelijkheid nu binnen vijf jaar geregeld is.
‘Maar ik denk zeker dat we iets kunnen doen, omdat we steeds meer inzicht krijgen in waar ongelijkheid vandaan komt. Er is debat over ons belastingstelsel, er is debat over bestaanszekerheid, ik lees steeds vaker over de vraag wat we kinderen meegeven in het onderwijs. Met mijn boek wil ik laten zien dat gelijkheid kan worden bereikt met kapitaal verdelen en de hiërarchie doorbreken.
‘In de ideale wereld leeft iedereen als gelijke. Misschien niet direct realistisch, maar je kunt er wel voor vechten. Dat is hard werken. Fundamentele gelijkheid is niet iets dat je er in het weekeinde bij doet.’
Andersom geldt: wie nu niets doet houdt de status quo in stand.
‘We denken te vaak: moeten we herverdelen of niet? Maar als we niets doen, wordt er net zo hard herverdeeld. Er is niet zoiets als een neutrale status quo. Herverdelen gebeurt continu, in Nederland bijvoorbeeld via het belastingstelsel en het onderwijs. De wereld waarin we nu leven is op een bepaalde manier ontstaan en als we niets doen, gaat het een bepaalde kant op.
‘Ik heb het in mijn boek over klimaatverandering. Hoe de planeet er straks uitziet, wordt nu bepaald. Blijven de rijken in het Westen profiteren en blijven de kosten afgewenteld worden op het globale zuiden? Door nu niets te doen, veroorzaak je ongelijkheid in de toekomst. Dat vind ik heel erg kwalijk.’
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant