Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant.
Er is een tijd geweest dat columnisten met regelmaat hun stukjes bundelden tot een boek. Lezers vonden dat handig, want krantenknipsels raken maar weg en op die manier kreeg je toch een overzicht van wat er aan meningen leefde in opinieland. Veel van zulke boekjes heb ik nog in de kast staan en soms sla ik ze op – niet alleen uit nostalgie, maar juist ook om vast te stellen wat er allemaal is veranderd. Door de computer is het helaas afgelopen met dat bundelen. Al die columns kun je tegenwoordig met een druk op de knop vinden in het digitale archief van kranten.
Een van mijn favoriete columnisten was de psycholoog en wetenschapsfilosoof Jaap van Heerden, geboren in 1940, die zijn schrijverscarrière begon bij studentenblad Propria Cures en later terechtkwam bij NRC Handelsblad. Zijn boekjes sla ik nog regelmatig op, je komt er nog altijd behartigenswaardige observaties en opmerkingen in tegen.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Een onderwerp waar hij met een zeker sardonisch genoegen over schreef, is de psychoanalytische uitleg van het voetballen. ‘Voetballen tegen je penetrerende vader’, heet dan ook een van zijn stukken. In het licht van de rellen, de vechtpartijen en de uitbundige emoties die op en rond het veld plaatsvinden, is dat stuk op een bepaalde manier nog steeds bijzonder actueel.
Volgens Van Heerden bestaan er zelfs twee psychoanalytische verklaringen voor het voetbalspel. De eerste verloopt via de vagina, de tweede via de anus.
Om met de eerste te beginnen: veel mannen kampen met een onverwerkt oedipuscomplex. In sluimerende toestand is hun verlangen om met hun moeder naar bed te gaan en hun vader uit de weg te ruimen nog altijd aanwezig. Te midden van veel andere mannen kunnen zij in de stadions die oedipale fase herbeleven, waarbij de beide doelen als vagina’s moeten worden beschouwd. Daar moet de bal in, dat heet niet voor niets scoren.
Van Heerden zegt het zo: ‘Het doel van je favoriete club is de vagina van je moeder die tegen penetratie door je vader, die bij deze gelegenheid de clubkleuren van de tegenpartij heeft aangenomen, moet worden beschermd. De doelpunten die aan de andere kant vallen, symboliseren de veroveringen van vrouwelijk schoon die jou in dit leven nog deelachtig zullen zijn.’
Bij deze uitleg doemt wel het probleem op dat de keeper met zijn rug naar de vagina van de moeder staat, terwijl de psychoanalytische theorie juist veronderstelt dat je door de vagina wordt aangetrokken. Daarom is een tweede psychoanalytische verklaring van het voetbal opgekomen die het doel niet beschouwt als een vagina, maar als een anus. Van Heerden: ‘Algemeen geldt dat mannen nooit helemaal zeker zijn van hun mannelijkheid. Zij moeten zich tegenover mannen voortdurend bewijzen. Dat kan door andere mannen te vernederen en hen te dwingen tot passieve homoseksualiteit. Daartoe moet de anus doorboord worden, terwijl tegelijkertijd moet worden voorkomen dat de eigen anus dit lot treft.’
Wiens lid in wiens anus terechtkomt, daar gaat het om bij het doelpunten maken. Dat deze symboliek niet helemaal uit de lucht is gegrepen, wordt onderstreept door het feit dat ‘hondenlul’ op de voetbaltribunes een van de meest voorkomende scheldwoorden is. Aldus Jaap van Heerden, voormalig hoogleraar aan de Universiteit van Maastricht.
Wat men hier ook van moge denken: dat voetbal een sterk homoseksueel karakter heeft, blijkt ook uit de uitvoerige knuffelpartijen die de spelers elkaar toedienen wanneer zij hebben gescoord. Ze rollen over elkaar heen en er zijn ingewikkelde rituelen bedacht om het gezette punt te vieren.
Bij deze verklaringen zijn uiteraard nogal wat kanttekeningen te maken. Van Heerden associeerde er nog vrijelijk mee, maar de laatste jaren is de psychoanalyse toch niet meer wat zij ooit is geweest. Zij is, bij wijze van spreken, al enige tijd uit het ziekenfonds gehaald, en je kunt tegenwoordig bijna geen psychologische verhandeling meer lezen of er wordt al meteen in vermeld dat een banaan helemaal niet hoeft te staan voor het mannelijke geslachtsdeel.
Daar komt nog iets bij. Van Heerden schreef zijn essayachtige column in een tijd dat het voetbal nog helemaal een mannenaangelegenheid was. Maar dezer dagen is het vrouwenvoetbal aan een enorme opmars begonnen, compleet met volle stadions, wereldkampioenschappen en huldigingen. Hoe moeten wij dat psychoanalytisch verklaren? Staat de keepster ook al met haar rug naar de vagina toe, en welke rol spelen de anus en het oedipuscomplex in dit verband?
Eerlijk gezegd kom ik er niet helemaal uit. Daarom loof ik een exemplaar uit van Van Heerdens bundel Fascinaties, voor eenieder die mij een bevredigende psychoanalytische uitleg kan geven van het vrouwenvoetbal. Van Heerden heeft al lange tijd niet gepubliceerd, hij is inmiddels 85, maar eigenlijk hoop ik dat hijzelf ook meedoet.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns