Reputaties veranderen continu. In deze rubriek kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert. Deze keer: Yoko Ono.
is popredacteur van de Volkskrant.
‘Yoko Ono is oprecht een van de origineelste kunstenaars van de afgelopen vijftig jaar’, schreef kunstcriticus Arthur C. Danto in 2000. ‘Haar beroemdheid maakte het vrijwel onmogelijk om dat in te zien.’
Kunstenaar, avant-gardepionier, muzikant, liedschrijver en vredesactivist Yoko Ono is 92 en leeft tegenwoordig vrij teruggetrokken. Vanuit de kunstwereld is er inmiddels brede erkenning voor haar baanbrekende kunst. Vorig jaar nog opende in het Tate Modern in Londen de overzichtstentoonstelling Yoko Ono: Music of the Mind.
Maar haar leven lang worstelde zij met haar reputatie. In de kunstwereld, in Japan, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, in de media, bij het grote publiek en bij Beatles-fans kreeg zij lange tijd niet het respect dat haar toekomt. En dan nadrukkelijk bij die laatste groep. Biograaf en vriend David Sheff constateerde dat Ono in Beatles-kringen nog steeds vaak wordt gezien als ‘een karikatuur, een curiositeit of zelfs een slechterik – een ondoorgrondelijke verleidster, een manipulerende bedriegster en een krijsende oplichtster die Lennon hypnotiseerde en de beste band uit de geschiedenis uit elkaar dreef’. Haar naam kwam zelfs te staan voor een controlerende pretverpester: ‘wees niet zo’n Yoko’.
Sheff, muziekjournalist en familievriend van Ono, John Lennon en hun zoon, schreef een biografie naar aanleiding van vele interviews en gesprekken door de jaren heen. De Nederlandse vertaling van Yoko verscheen deze maand bij Nijgh & Van Ditmar.
Het boek schetst de artiest Ono, die veel meer is dan de vrouw van die Beatle. Voor de goede orde: haar relatie met Lennon duurde veertien jaar, haar grensverleggende kunst maakte ze al ver voor ze hem ontmoette en lang na zijn dood in 1980.
In de jaren zestig begaf Ono zich in de Fluxus-scene in New York, een groep experimentele kunstenaars rond John Cage. Er werd naar hartenlust geëxperimenteerd met muziek en conceptuele kunst. Ono schreef partituren waar geen noot op te vinden was, maar geschreven aanwijzingen als ‘Denk aan de tijd dat je tien eindeloze dagen in stilte/ moest lijden voor je kon geven, en dat je evengoed bang/ was om te geven, want wat je gaf, was zo puur en absoluut/ dat je wist dat je daarna een dood zou sterven.’
Ono’s kunst is veelal onvoltooid, de reactie van het publiek op de kunst is onderdeel van het werk. De betekenis van haar werken kan zij als artiest niet aan haar publiek opleggen, vindt ze, eenzelfde soort filosofie als bijvoorbeeld regisseur David Lynch aanhangt.
Veel van haar kunstwerken zijn instructies. In het boek Grapefruit (1964) bundelde ze deze ‘instructiegedichten’. Haar manier van instructies geven voor wensdenken lag aan de basis van Imagine, het pleidooi voor vrede dat ze samen met John Lennon schreef in 1971. Voor haar bijdrage aan die wereldhit kreeg ze overigens nooit officiële erkenning. Zoals Lennon aan Sheff toegaf: ‘Ik was nog egoïstisch en onnadenkend genoeg om me haar bijdrage toe te eigenen zonder haar erkenning te gunnen.’
Fans van The Beatles raakten gewend aan hun overzichtelijke, toegankelijke popliedjes. De kunst van Ono, met name de muziek die ze maakte, viel hen rauw op het dak. Geen keurige akkoordenschema’s of nette zangmelodieën, maar dierlijke vocalisaties en ontregelend geschreeuw.
En dan was Ono ook nog eens altijd aanwezig bij studiosessies van The Beatles, op nadrukkelijk verzoek van Lennon. Grote onvrede van fans en andere Beatles: Ono zou Lennon te veel beïnvloeden met haar vreemde opvattingen over muziek.
Bovendien was ze niet alleen de vrouw van John Lennon, maar ook nog eens een Japanse vrouw. Met grote regelmaat kreeg Ono racistische verwensingen naar haar hoofd geslingerd, plus de hardnekkige roddel dat ze Lennon zou ‘hypnotiseren’ of ‘beheksen’ om hem in haar macht te krijgen. Geboren en opgegroeid in Japan, maar opgeleid en werkend in de Verenigde Staten werd Ono in twee werelden een vreemdeling. Te westers voor Japan, te oosters voor de VS.
En: Ono stelde nadrukkelijk haar kunst voorop in haar leven, besteedde weinig aandacht aan haar gezin. Aan zowel de vader van haar eerste kind (Tony Cox) als die van haar tweede kind (John Lennon) liet ze weten de zorg voor het kind, na het negen maanden gedragen te hebben, over te laten aan de andere ouder. In een tijd waarin (mannelijke) popsterren links en rechts kinderen verwekten en weer achter zich lieten, leverde dit haar de reputatie op van kille, afstandelijke vrouw.
Na de moord op Lennon was Ono vastberaden om hem, zijn kunst en zijn boodschap relevant te houden. Ook dit werd negatief uitgelegd: ze zou een slaatje uit zijn dood willen slaan. In werkelijkheid doneerde ze veel van de inkomsten van heruitgaven van Lennons muziek aan goede doelen die verband hielden met de boodschap die zij en Lennon probeerden uit te dragen.
Het soort kritiek dat haar intenties in twijfel trekt, vindt Ono vreselijk. In zekere zin hunkerde zij haar carrière lang naar de erkenning en goedkeuring die de meeste kunstkenners haar inmiddels geven.
Paul McCartney vatte het onbegrip voor Ono goed samen toen hij over haar zei dat mensen een probleem met Ono hadden vanwege haar eerlijkheid. ‘Ze is gewoon zichzelf en ze is vastbesloten om zichzelf te zijn. Een tikje meer dan andere mensen. Sommige mensen geven gemakshalve toe. Zij niet.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant