Sovjetdictator Jozef Stalin, die miljoenen burgers liet opsluiten of executeren, krijgt in Rusland stukje bij beetje eerherstel. Een nieuwe, monumentale beeltenis in de Moskouse metro wekt gemengde gevoelens. De een reageert verbijsterd, een ander legt bloemen.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Smetteloos wit torent de beeltenis van Jozef Stalin (1878-1953) hoog uit boven de hoofden van de drommen metroreizigers die elke minuut voorbijsnellen, op weg naar hun volgende trein. De voeten van de Sovjetdictator zijn bedolven met bosjes met rode en roze anjers en rozen, de stille getuigen van Stalins groeiende populariteit.
Het pas onthulde haut-reliëf is een kopie van het werk Stalin en de jeugd, dat sinds 1950 elders op ditzelfde station was te zien, maar uiteindelijk zestien jaar later – toen al zonder Stalin – werd verwijderd. Stalin staat er omringd door verrukt kijkende jongeren. Plaats van handeling is het Rode Plein.
‘Ik ben hier niet blij mee’, zegt student Marina. ‘Herstel van belangrijk cultuurbezit is prima, maar als het alleen gaat om het versterken van patriottische gevoelens, dan vind ik dat geen goede zaak.’ Vriend Ivan knikt instemmend. ‘Ik word er in ieder geval niet warm of koud van’, vervolgt Marina. Waarom niet? ‘Die mening hou ik liever voor me.’ Het koppel wil, net als de andere geïnterviewden, om veiligheidsredenen niet met hun achternaam in de krant.
Hoe gehaast de passagiers doorgaans ook zijn, veel mensen merken het nieuwe kunstwerk in het voorbijgaan op, stoten elkaar aan, halen hun telefoons tevoorschijn. Ze maken foto’s en video’s – en poseren, met Stalin op de achtergrond. Een man van een jaar of 60 loopt tot vlak voor het standbeeld van Stalin en staart minutenlang zwijgend omhoog, alsof hij zijn ogen niet kan geloven.
Naast bloemen zijn er incidentele uitingen van protest tegen het beeld van de dictator die miljoenen Sovjetburgers liet opsluiten in goelagkampen en honderdduizenden mensen liet executeren. Onbekenden plaatsten oude citaten met kritiek op Stalin van president Vladimir Poetin en oud-president Dmitri Medvedev. Ze werden snel verwijderd, en sindsdien houden twee mannen in uniform permanent een oogje in het zeil.
‘Dit is ook onze geschiedenis, hoe je het ook wendt of keert’, zegt Natalja (60), zelf architect van beroep. ‘Je hoeft er geen bloemen bij te leggen. Maar iedereen moet de geschiedenis kennen, van zijn of haar land of familie. En in ieders geschiedenis zijn goede en slechte momenten. Als we ons alleen maar willen herinneren wat we ons willen herinneren, dan loopt het slecht af.’
Zelf is ze zeker geen fan van Stalin, maar met de terugkeer van historische monumenten heeft ze geen problemen, ongeacht hoeveel bloed de afgebeelde persoon aan zijn handen heeft. ‘Ja, Stalin is een behoorlijk omstreden figuur. Maar het weghalen van alle standbeelden van Stalin vind ik ook een verkeerd besluit, want daarbij waren heel goede kunstwerken.’
Enkele bustes en de beeltenis op zijn graf niet meegerekend, is dit is het eerste levensgrote Stalinbeeld dat in Moskou is onthuld sinds de destalinisatiegolf van eind jaren vijftig en begin jaren zestig, toen overal in de Sovjet-Unie de beeltenissen van Stalin werden verwijderd en meestal verwoest. Ook de beeldengroep op metrostation Taganskaja werd toen ontmanteld.
Bij het metrostation willen maar weinig mensen iets kwijt over de nieuwe beeltenis. De meesten laat het onverschillig. Ook scholieren Ljoebov en Nikita halen hun schouders op. ‘Het zal mij een zorg zijn’, zegt Nikita. ‘Laat ze maar doen wat ze willen.’ Ljoebov, na enig nadenken: ‘Maar het is toch goed dat ze verloren cultuurbezit herstellen.’ De figuur van Stalin zegt hun weinig, vertellen ze.
Stalin is in Rusland allang bezig aan een sluipend eerherstel, na de ‘tweede destalinisatie’ van eind jaren tachtig. De media stonden toen vol van nieuwe onthullingen over de misdaden van het Stalinregime. Massagraven met tienduizenden slachtoffers van de terreur van de jaren dertig werden ontdekt. Stalin werd verguisd en veracht.
Maar sindsdien is er veel veranderd. Vooral na 2014, het jaar van de Russische annexatie van de Krim, is Stalins populariteit zienderogen toegenomen. De herinnering aan de terreur is vervaagd, ook omdat de staatsmedia er nauwelijks meer aandacht aan besteden. Mensen die hun leven hebben gewijd aan het documenteren van die misdaden, zoals historicus Joeri Dmitrijev, zijn vervolgd. Daarentegen wordt de rol van Stalin als veldheer en overwinnaar in de Tweede Wereldoorlog allerwegen benadrukt.
De cijfers spreken voor zichzelf. Peilingen van het Levadacentrum laten zien dat de overgrote meerderheid van de Russen Stalins historische rol positief beoordeelt. In 2023 gold dat voor 63 procent van de respondenten, tegen 28 procent in 2012. In lijn met deze ontwikkeling is ook het aantal Stalinbeelden overal in Rusland hand over hand toegenomen. Sinds het begin van dit jaar zijn er her en der ten minste negen standbeelden of bustes bij gekomen.
Verzet is er mondjesmaat. De oppositiepartij Jabloko is een online-petitie gestart om het haut-reliëf uit de Moskouse metro te krijgen. ‘Dit is het cynisch negeren van de historische waarheid’, vindt de partij. ‘Het Stalinregime is verantwoordelijk voor miljoenen slachtoffers, voor jaren van terreur, angst en wetteloosheid.’ Inmiddels hebben meer dan 2.500 mensen de protestbrief getekend.
Veel ondertekenaars maken gebruik van de mogelijkheid hun handtekening onder de petitie te motiveren. ‘De hele geschiedenis van mijn familie keert zich tegen de verering van deze tiran. Het is een wonder dat wij bestaan en leven’, schrijft kunstenaar Maria uit Moskou. ‘Het volk was de overwinnaar in de Tweede Wereldoorlog’, vindt de gepensioneerde Boris uit Taganrog. ‘Niet dankzij, maar ondanks Stalin.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant