Een revolutionaire nieuwe vorm van anticonceptie: een sluis in de eileiders die een vrouw naar gelieven open en dicht kan zetten. Nu de techniek bijna af is, wordt in het Máxima Medisch Centrum in Eindhoven begonnen met het klinisch onderzoek.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
Het zou weleens de ideale vorm van anticonceptie kunnen zijn – betrouwbaar, hormoonvrij, zonder bijwerkingen, passiebestendig, altijd beschikbaar – en tóch wekt de uitleg over dat nieuwe voorbehoedsmiddel in eerste instantie ongeloof op. En de lachlust. Een minuscule sluis in de eileiders, dat is het plan, met klepjes die open en dicht kunnen. Klepjes open als je zwanger wilt raken. Klepjes dicht als je onvruchtbaar wilt blijven.
Huh? Blijven die klepjes dan wel vastzitten? Hopen de eicellen zich niet op achter de dichte deuren? Hoe krijg je ze open? Schiet de sluis niet van het slot als je een keer valt? Of hard moet niezen?
Industrieel ontwerper Peter van de Graaf is gewend aan vragen en koddige opmerkingen. Maar de anticonceptiesluis waar hij sinds tien jaar met een team van experts aan werkt, heeft het tij mee. Want de pil, al decennialang het populairste voorbehoedsmiddel, ligt onder vuur: vooral onder jonge vrouwen is ‘pilmoeheid’ ontstaan, een groeiende aversie tegen het gebruik van hormonen.
Het gebruik van de anticonceptiepil is de afgelopen tien jaar gedaald van 38 naar 27 procent. Een op de zeven jonge vrouwen blijkt inmiddels een ‘natuurlijke’, onbetrouwbare vorm van anticonceptie te gebruiken, zoals een app waarmee ze bijhouden wanneer ze vruchtbaar zijn. Het aantal abortussen is de afgelopen jaren fors gestegen en dat zou verband kunnen houden met falende anticonceptie, zo bleek eind vorig jaar uit onderzoek.
Nee, dan Choice, zoals Van de Graaf zijn vinding heeft gedoopt: de eerste mechanische vorm van anticonceptie. Sluisjes één keer laten aanbrengen (daar is geen operatie voor nodig) en daarna heeft een vrouw voor de rest van haar leven de regie en bepaalt zij wanneer ze kinderen wil. Na jaren van technische voorbereidingen wordt er nu klinisch onderzoek mee gedaan, in het Máxima Medisch Centrum (MMC) in Eindhoven.
‘Het was niet moeilijk om daar vrouwen voor te vinden’, vertelt Peggy Geomini, gynaecoloog in het MMC. ‘Veel vrouwen herkennen de dilemma’s over voorbehoedsmiddelen. Dit idee spreekt ze aan, ze willen de wetenschap verder helpen.’
‘Het is in al zijn eenvoud een briljante gedachte’, zegt gynaecoloog en emeritus hoogleraar Bas Veersema (UMC Utrecht) over de anticonceptiesluis. ‘Als je ziet wat ze hebben gemaakt, dat is zo klein en zo knap’, zegt ook gynaecoloog en emeritus hoogleraar Marlies Bongers (Maastricht UMC).
Uit de koffer die hij heeft meegenomen naar een Amsterdams restaurant haalt Peter van de Graaf een geprepareerde eileider in plexiglas. Het is een sliertje van niks: 1,6 millimeter in diameter bij een lengte van 12 centimeter. Het oogt zo fragiel dat je je afvraagt hoe daar in hemelsnaam nog een sluisje in kan worden geplaatst.
Maar dat kan. Het prototype, gebouwd door een Duits elektrotechnisch bedrijf, is nog kleiner dan een potloodpunt. Van de Graaf demonstreert de werking in een uitvergroot model: het klepje heeft de vorm van een schuin uitgerekte letter z. Een trekje en de klep schiet op slot, een duwtje en de klep gaat weer open.
Zes jaar geleden stopte Van de Graaf, opgeleid aan de TU Delft, met zijn baan als techniekdocent aan een Zwolse hbo-instelling om zich volledig te wijden aan de ontwikkeling van de anticonceptiemethode waar hij in gelooft. Nu heeft hij een bedrijf met vier bestuursleden en een raad van deskundigen, hij werkt samen met technici van de TU Eindhoven en zoekt in heel Europa naar de juiste bedrijven voor de miniatuurklepjes, -veertjes en -stents, voor de juiste coatings en een ieniemieniecamera. ‘Technisch zijn we voor 90 procent klaar’, zegt hij. Nu de rest nog.
In Europa en Noord-Amerika, waar vrouwen goede toegang hebben tot anticonceptie, is een derde van alle zwangerschappen ongewenst, zo blijkt uit een wereldwijd overzicht in vakblad The Lancet Global Health. Wereldwijd gaat het om bijna de helft van alle zwangerschappen; elk jaar raken 121 miljoen vrouwen onbedoeld zwanger, zo blijkt uit cijfers van de Verenigde Naties.
Die cijfers maken duidelijk dat het in veel landen slecht is gesteld met de rechten van vrouwen, maar ook dat voorbehoedsmiddelen vaak tekortschieten. Condooms scheuren, de pil wordt vergeten en de vruchtbaarheidsapps die steeds meer jonge vrouwen gebruiken geven een onbetrouwbare uitslag. Over het spiraaltje is onlangs discussie ontstaan omdat plaatsing bij een deel van de vrouwen zeer pijnlijk blijkt.
‘Ik besef dat de pil voor vrouwen een van de beste uitvindingen is geweest’, zegt Leonie van de Kamer, die zich bij Choice bezighoudt met het voorbereiden en opzetten van klinisch onderzoek. ‘Door de pil heb ik mijn leven kunnen indelen zoals ik dat heb gedaan, had ik de keus wanneer ik kinderen wilde krijgen. Heel lang is gedacht dat met de pil de anticonceptie was geregeld, maar bij een groeiende groep vrouwen is er behoefte aan een alternatief, aan een niet-chemische methode.’ De afgelopen zestig jaar is dat alternatief niet ontwikkeld, zegt Van de Kamer: ‘Ik heb gewoon nog dezelfde opties als mijn oma had.’
‘Loodgieterswerk’: zo omschreven de technici het plan dat Peter van de Graaf een paar jaar geleden voorlegde: ‘Zie de eileider als een tunnel, daar moet iets in wat open en dicht kan.’ De loodgieters vond hij bij bedrijven in Frankrijk, Duitsland en Engeland, zij bouwen nu het sluisje dat hij in gedachten had.
Er wordt gewerkt aan een minuscule stent, een buisje van gaas met daarin twee klepjes en een veertje. Dat moet in zijn geheel in de eileider worden geplaatst. Het mechanisme dat de klepjes bedient is bistabiel, dus vergelijkbaar met dat van een lichtknopje: als de klep eenmaal een zetje krijgt, valt die onwrikbaar in het slot. ‘Dicht is dicht, dat hebben we getest’, zegt Van de Graaf. ‘Zelfs als we er onder hoge druk water doorheen proberen te spuiten, lukt dat niet.’
De twee sluisjes moeten door een arts in het begin van de eileider worden geschoven en dat kan zonder operatie, legt Van de Kamer uit, met behulp van een minuscule katheter die ook weer speciaal wordt ontwikkeld. Om te controleren of de stents goed op hun plek zitten is er ook nog een miniatuur-endoscoop gebouwd met een camera en een lampje die kleiner zijn dan een speldenknop.
Als een vrouw twee kinderen zou willen, moet ze na plaatsing nog vier keer langs een gynaecoloog, legt Van de Kamer uit. Die arts kan met een katheter de klepjes opentrekken en na de zwangerschap weer dichtduwen. Mogelijk kan de arts of misschien wel de vrouw zelf in de toekomst de klepjes van afstand bedienen: er wordt gewerkt aan een micromotor van 1 bij 3 millimeter die in het sluisje kan worden gebouwd.
Gynaecoloog Marlies Bongers heeft onlangs in het Máxima Medisch Centrum bij twee vrouwen de piepkleine endoscoop getest die straks zal worden ingezet om te controleren of de sluisjes goed zitten. Helemaal volmaakt was de camera nog niet, vertelt gynaecoloog Geomini, die meekeek. ‘Het lukte nog niet om in de eileider te kijken, we zagen in de lens alleen de wand.’
Zodra de camera is verbeterd, volgt het grote moment: dan wordt in het Máxima Medisch Centrum geoefend met het plaatsen van de eerste sluisjes. Dat gebeurt niet bij vrouwen die nog kinderen willen krijgen, daarvoor is de methode nog niet afdoende getest. Nee, het plaatsen van de sluisjes wordt getest bij vrouwen van wie de baarmoeder wordt verwijderd. Zij doen mee omdat ze de volgende generatie vrouwen verder willen helpen.
Ze gaan een half uur eerder naar de operatiekamer, zodat de gynaecoloog de sluisjes kan inbrengen en kan bekijken hoe dat verloopt. Bij de operatie die meteen daarna volgt, gaan de sluisjes er weer uit. De medisch-ethische commissie heeft daar al toestemming voor gegeven. ‘Het ziekenhuis is enthousiast, de vrouwen zelf ook’, zegt Geomini.
De volgende stap is om de sluisjes wat langer te laten zitten, zodat kan worden bestudeerd hoe het lichaam erop reageert. Het is de bedoeling om dat te doen bij een groep vrouwen bij wie binnen drie maanden de baarmoeder wordt verwijderd. Dieronderzoek heeft laten zien dat de stents goed worden verdragen en dat kan ook niet anders, zegt Van de Graaf, want ze zijn gemaakt van nitinol, een legering van nikkel en titanium, waar bijvoorbeeld ook de stents van zijn gemaakt die worden gebruikt bij hartpatiënten met vernauwde vaten.
Gynaecoloog en emeritus hoogleraar Bas Veersema zocht jaren geleden al contact met Van de Graaf, nadat hij de eerste verhalen had gelezen over de nieuwe anticonceptiemethode. Veersema is gespecialiseerd in sterilisaties, kent alle technieken waarmee eileiders worden afgesloten en wilde het jonge bedrijf graag helpen.
Dat kwam goed uit, want Van de Graaf wil zijn bewijs stapsgewijs opbouwen. Als hij over een paar jaar de sluisjes kan gaan testen bij jonge vrouwen, wil hij om te beginnen aantonen dat zij met dichte sluisjes niet zwanger worden. Dat is in feite een vorm van sterilisatie.
‘Over die dichte klep maak ik me niet zo veel zorgen’, zegt Veersema. ‘Dat gaat vast werken. Onderzoek moet alleen uitwijzen of de stent goed blijft zitten.’ Maar wat gebeurt er als de klep wordt opengezet? ‘Gedraagt de eileider zich dan weer als vanouds? Vindt de te bevruchten eicel zijn weg, zijn er geen vergroeiingen of ontstekingen? Dat moet eerst nog worden aangetoond.’
Er is, zegt ook gynaecoloog Marlies Bongers, nog een lange weg te gaan. Toch is ze de afgelopen jaren steeds enthousiaster geworden. ‘Ik dacht aanvankelijk dat het idee van een sluis te hoog gegrepen was. Een eileider is best kwetsbaar. Maar ik ben verrast om te zien wat voor stappen er zijn gezet.’
Hoe het verder gaat, is afhankelijk van geld. Er staan proeven op stapel met konijnen, de ideale dieren om de sluis te testen: ze zijn behoorlijk vruchtbaar en hun eileiders zijn voor onderzoekers relatief makkelijk te bereiken. Die proeven zijn een voorwaarde om de sluisjes in de toekomst bij vrouwen te kunnen testen. De studie wordt betaald door de Amerikaanse onderzoeksfinancier NIH, die het plan van de Nederlanders kan waarderen.
Daarna gaapt er een financieel gat. Start-ups in de medische technologie hebben het al langer lastig nu durfinvesteerders afhaken. In de beginfase waren er startsubsidies voor zijn bedrijf, zegt Van de Graaf, maar om nu aan een overheidssubsidie te komen, moet hij ook private investeerders vinden. Die willen op korte termijn resultaten zien, maar dat is bij medische innovaties nou juist het probleem: het duurt ook bij de anticonceptiesluis nog enkele jaren voordat de meerwaarde ervan is aangetoond, laat staan dat ze spoedig in de verkoop kunnen.
‘Als we bij bedrijven komen, zitten we binnen tien minuten met de bedrijfsleiders te praten over hun dochters, voor wie onze anticonceptiemethode aantrekkelijk zou kunnen zijn. Zo veel mensen krijgen hier lichtjes van in de ogen, behalve dan de financiële analisten, die meteen gaan uitrekenen hoe snel ze hun inzet kunnen terugverdienen.’
De grappige vragen die ze krijgen over de sluis, kunnen ze inmiddels moeiteloos beantwoorden. Nee, achter de klepjes hopen zich geen eicellen op, want als een eicel geen spermacel tegenkomt valt ze uit elkaar. De restanten worden door het lichaam opgeruimd, daar is geen route naar buiten voor nodig.
En nee, als een vrouw hard valt, schieten de klepjes niet open. Denk aan een lichtknopje: dat is altijd aan of uit en blijft nooit in het midden staan. De kracht die nodig is om de stand van de klep te veranderen is zo groot, zegt Van de Graaf, dat een vrouw dat niet zou overleven.
Als Van de Kamer afgaat op de enthousiaste reacties van de jonge vrouwen om haar heen, dan moet daar de oplossing liggen voor de komende jaren. Het bedrijf gaat op zoek naar 50 duizend vrouwen (of mannen) die allemaal gemiddeld 50 euro willen doneren of investeren. Met de 2,5 miljoen die dat oplevert, kunnen ze verder met hun onderzoek. ‘Hier zouden we als maatschappij geld in moeten steken’, zegt ze. ‘Als we met niets nieuws komen, voeren we over twintig jaar nog altijd dezelfde discussie.’
De mannenpil en andere alternatieven
Adam, zo heet het voorbehoedsmiddel voor mannen dat een Amerikaans bedrijf aan het testen is. De gedachte erachter komt overeen met het uitgangspunt van de sluisjes: waar de dichte klepjes de route van de eicel blokkeren, belemmert Adam het parcours van de zaadcellen. Dat gebeurt met een hydrogel die onder lokale verdoving in de zaadleiders wordt gespoten, waardoor die dicht gaan zitten.
Begin deze maand kwamen de eerste onderzoeksresultaten naar buiten: twee deelnemers aan de studie zijn twee jaar lang gevolgd en al die tijd zaten er in hun sperma geen zaadcellen, het bestond alleen uit zaadvocht. Het is de bedoeling dat de hydrogel langzaam afbreekt in het lichaam, waardoor de vruchtbaarheid van de mannen wordt hersteld. Critici wijzen erop dat het nog onduidelijk is of dat ook echt gebeurt.
Er is ook een mannenpil in onderzoek, waarmee een man tijdelijk onvruchtbaar zou kunnen worden. Het gaat om een pil met een stofje dat de zaadcellen korte tijd belet om te gaan zwemmen. Onderzoek bij muizen blijkt succesvol: bij die dieren wordt het sperma een paar uur inactief. De vraag is alleen of dat tijdelijke zwemverbod bij mensen lang genoeg aanhoudt. Bekend is dat spermacellen dagen kunnen overleven in de baarmoeder.
Het Leidse LUMC coördineert onderzoek naar het gebruik van de abortuspil als anticonceptiemethode. Die pil bevat geen hormonen, en daarom zou het een alternatief kunnen zijn voor vrouwen die de anticonceptiepil niet meer willen slikken. Het onderzoek, dat is opgezet door arts en activist Rebecca Gomperts (oprichter van Women on Waves) moet uitwijzen of wekelijks gebruik van de pil veilig is en afdoende beschermt tegen zwangerschap.
De lessen van het Essure-debacle
Metalen onderdelen in de eileiders: dat principe is eerder toegepast en op een debacle uitgelopen. Ruim twintig jaar geleden lanceerde fabrikant Bayer het middel Essure: twee veertjes die artsen in een kwartier tijd in de eileiders konden plaatsen, waarna de eileiders dichtgroeiden. Het leek de perfecte sterilisatiemethode, maar al na een paar jaar rapporteerden vrouwen over de hele wereld klachten, zoals ernstige pijn en vermoeidheid. In 2017 haalde fabrikant Bayer Essure van de markt. Ook Nederlandse vrouwen hebben een massaclaim ingediend tegen de fabrikant.
Gynaecologen Bas Veersema en Marlies Bongers hebben veel van die veertjes er weer uitgehaald en ze zaten vaak muurvast, vertellen ze. Soms staken ze zelfs dwars door een eileider heen. Van de Graaf keek mee bij een aantal ingrepen, en liet zich door de twee gynaecologen bijpraten over de problemen rondom de omstreden sterilisatiemethode. Met de lessen kon hij zijn voordeel doen.
Zo zijn de sluisjes veel kleiner dan de veertjes en bovendien van een ander materiaal. Dat materiaal is in het lab getest in kweekjes van eileidercellen. De sluisjes hechten zich weliswaar vast aan de wanden van de eileiders, zegt Veersema, maar op zo’n manier dat ze er ook weer uit kunnen als dat nodig is. Met de camera kan worden gecontroleerd of ze goed zijn aangebracht.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant