Jaap van Zweden zou zich schuldig hebben gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag. De Nederlandse topdirigent zou zich intimiderend hebben opgesteld tegen orkestmusici. Die conclusie trekt het programma Pointer (KRO-NCRV), dat een halfjaar onderzoek deed naar Van Zweden.
is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant.
De journalisten spraken met meer dan vijftig musici, directie- en stafleden uit zeven orkesten die Jaap van Zweden de afgelopen 25 jaar dirigeerde. De drie kwartier durende uitzending is donderdag om 16.00 uur op YouTube gezet. Ook wordt het programma zondagavond uitgezonden op NPO 2.
Dat Van Zweden (te) veeleisend kan zijn voor musici, is al langer bekend, en bleek onder meer uit repetitiebeelden van zijn voormalige orkest uit Dallas. In 2014 stapten musici naar de krant Dallas Morning News; zij beklaagden zich over Van Zwedens directe leiderschapsstijl. In interviews kreeg Van Zweden meermaals vragen over zijn dominante manier van werken.
‘Autoritair? Echt he-le-maal niet’, zei hij in 2018 tegen de Volkskrant, vlak voor hij begon aan zijn baan als chef-dirigent bij het New York Philharmonic. ‘De musici weten dat mijn kritiek nooit persoonlijk is. We zijn het aan onze stand verplicht veeleisend te zijn. Maar nee, ik ben echt niet op zoek naar autoriteit. De enige autoriteit is de muziek.’
Lompe en grensoverschrijdende dirigenten genoeg, maar van een cancelcultuur in de klassieke muziekwereld is niet echt te spreken. Hoe kan dat? Muziekredacteur Merlijn Kerkhof heeft wel een idee. Lees hier zijn essay.
Journalisten kennen Van Zweden als een vriendelijke man die met plezier de pers te woord staat. Altijd heeft hij wel een goed citaat klaar. Uit het verhaal van Pointer doemt een ander beeld op.
Van Zweden zou musici bewust schofferen, gemeen zijn, zelfs aan ‘psychologische oorlogsvoering’ doen en musici beledigen ten overstaan van hun hele orkest. Eén musicus zou zes maanden psychologische begeleiding nodig hebben gehad. ‘Hij schreeuwt naar je alsof je een kind van 4 bent’, zegt een musicus.
Een andere musicus vertelt dat Van Zweden musici aan kon kijken alsof hij je wilde vermoorden. Velen ervoeren werken onder Van Zweden als uiterst stressvol. Een hoornist zou in de pauze van een repetitie zijn weggelopen omdat hij het niet meer aankon onder Van Zweden te spelen.
De druk die musici voelden zou zelfs zo groot zijn dat zij zich genoodzaakt zagen om kalmeringsmiddelen te nemen zoals bètablokkers en alprazolam – niet alleen bij concerten, maar ook bij repetities.
In de documentaire komen volop mensen aan het woord uit de Verenigde Staten en China, waar Van Zweden het Hong Kong Philharmonic leidde.
De meeste betrokkenen wilden alleen anoniem meewerken, al dan niet uit vrees om werk te verliezen. Maar het valt op dat in de Pointer-uitzending ook veel mensen wél met met naam en toenaam wilden praten.
Zoals Jacqueline Korver, die hr-manager was voor onder meer het Radio Filharmonisch Orkest. Zij stelde tot haar verbazing vast dat veel musici zich ziek meldden in de weken dat Van Zweden voor het orkest zou staan. Er waren volgens Korver ‘lovers en haters’. Een musicus vertelt ook dat Van Zweden best aanhangers had: hij zorgt dat iedereen rechtop zit en hard werkt.
Een musicus uit Hongkong komt aan het woord die stelt dat Van Zweden een ‘maffioso’-omgeving wil creëren waarin hij ‘de don’ is. Hij zou ‘ultieme loyaliteit’ verlangen.
In Hongkong zou het volgens getuigen ook bijna tot een fysieke confrontatie zijn gekomen met de orkestdirecteur: ook directies zouden volgens musici flink door Van Zweden onder druk worden gezet. De dirigent is immers niet alleen publieksmagneet, hij heeft ook de gave om sponsoren aan orkesten te verbinden.
Ook een relaas van de Amerikaanse tenor Frank Lopardo komt voorbij. Bij een repetitie in Dallas zou Van Zweden de hervatting bewust hebben laten beginnen bij een inzet die zeer moeilijk was voor de tenor. Toen Lopardo daar wat van zei, zou Van Zweden boos zijn geworden.
Voorafgaand aan de volgende repetitie belde Lopardo’s manager de tenor op om te vertellen dat hij was ontslagen. Lopardo is zichtbaar geëmotioneerd als hij over de kwestie spreekt.
Musici klagen dat ‘machtige figuren’ Van Zweden tot nu toe uit de wind zouden hebben gehouden. Pointer sprak zes directeuren en bestuurders die met de dirigent werkten. Officiële klachten of meldingen over het gedrag van Van Zweden zouden de top zelden of nooit hebben bereikt.
Pointer stelt dat Van Zweden zich niet door het programma wilde laten interviewen. Wel wilde hij reacties inspreken die als voice-over zijn gebruikt. Aan het slot van de drie kwartier durende uitzending is een uitgebreide, door Van Zwedens team gefilmde verklaring opgenomen.
De dirigent zegt daarin dat hij weet dat hij ‘veeleisend’ is en dat ‘Amsterdamse directheid’ hem niet vreemd is. ‘Dat mag echter nooit een excuus zijn voor een werkomgeving die leidt tot verkramptheid of het gebruik van kalmeringsmiddelen.’
De juistheid van ‘veelal anonieme verklaringen’ kan hij niet beoordelen. Van Zweden stelt verder dat de verhalen hem ‘raken’ en dat hij altijd open staat voor kritiek.
Jaap van Zweden is momenteel met het Chicago Symphony Orchestra op tournee in Polen. Zijn woordvoerder laat weten voorlopig niets aan het statement toe te willen voegen.
Vorige week maakte Van Zweden nog indruk op het Mahler Festival in Amsterdam. In het Concertgebouw dirigeerde hij het Chicago Symphony Orchestra. Voor Mahlers Zesde symfonie kreeg hij vijf sterren in de Volkskrant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant