Vanwege toegenomen internationale dreigingen wil Defensie flink uitbreiden. Na een intensieve zoektocht wijst de ministerraad waarschijnlijk vrijdag voorkeurslocaties aan voor diverse militaire activiteiten. Dinkelland zet zich schrap tegen de komst van een groot munitiedepot, Staphorst reikt de hand.
Wat het écht zou betekenen als het nieuwe grootschalige munitiedepot waarvoor het ministerie van Defensie een plek zoekt verrijst in het Twentse buitengebied, werd Robert Maat pas vorig jaar juni duidelijk. ‘Wat naïef’ ging hij naar een informatieavond in Zwolle, over mogelijke militaire uitbreidingslocaties in Overijssel. Voor de opslag van kogels, bommen en granaten was het grasland net buiten zijn dorp Rossum een van de acht opties. Maat wilde weten hoeveel hij daarvan zou gaan merken.
‘Ik stond bij een kaart en een kolonel vroeg: ‘Waar woont u?’ Ik wees ons huis aan. ‘Dan heb ik slecht nieuws’, zei hij. ‘U zal daar moeten verdwijnen.’
In de tuin van de woonhoeve, op de plek waar de opa van zijn vrouw bijna honderd jaar geleden een eerste boerderij bouwde, ligt weer een kaart op tafel. Veiligheidszones markeren de afstand tot het beoogde depot. Gele kringeltjes: adressen waar de toekomst het afgelopen jaar plots onzeker werd. Want in een straal van 700 meter van de opslag van onder andere mortieren en 1.000 kilo zware gevechtsvliegtuigbommen mag om veiligheidsredenen niet worden gewoond.
Als de plannen doorgaan, moeten 29 gezinnen vertrekken. ‘De hele gemeenschap zal worden ontwricht’, zegt Maat.
Naast hem zit Kristel Scholten Linde. Met haar man runt ze een melkveebedrijf en een toeristische onderneming. Een deel van 70 hectare die defensie op het oog heeft, is hun grond. Ze verbouwen er gras en maïs voor hun 180 koeien. ‘Wij zien ook de noodzaak wel om defensie te versterken. Maar dit is geen geschikte plek.’
Nu ligt het landschap van zandwegen en houtwallen er nog onschuldig bij. Koeien grazen, een haas schiet weg. Fietsers zoeken hun weg langs richtingwijzers en protestborden: ‘Ik had nog zo gezegd: geen bommetje.’ Een fictieve raket is ingeslagen in de wei.
Robert Maat kent het verwijt: een typisch geval van not in my backyard. Onterecht, vindt hij. ‘Want als we hier weg moeten, is het onze achtertuin niet meer.’
Lang leek het leger in Nederland afgedaan. Tanks werden wegbezuinigd, kazernes gesloten. Maar tijden zijn veranderd: oorlogen, geopolitieke spanningen en internationale dreigingen maken verdediging van eigen grondgebied weer een actuele kwestie. ‘Nu meer dan ooit’, aldus het ministerie van Defensie. Ook de Navo verwacht meer van Nederland. Blijven terugvallen op buitenlandse oefenlocaties is geen optie meer.
En dus smeedt de krijgsmacht het ijzer nu het heet is. In het kader van het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie is het ministerie al bijna twee jaar op zoek naar locaties voor extra oefenterreinen, laagvlieggebieden, straaljagerstandplaatsen en springterreinen.
Na twee schiftingen zijn nog 51 locaties door het hele land in beeld. Een extern bureau heeft de afgelopen periode in kaart gebracht wat per locatie de effecten op de omgeving zullen zijn. Denk aan geluidsoverlast, de impact op de natuur en veiligheid.
Die minutieuze zoektocht nadert nu zijn ontknoping. Naar verluidt deze of volgende week vrijdag worden de voorkeurslocaties vastgesteld door de ministerraad. Daarna volgt nog een inspraakronde, waarna het kabinet eind dit jaar een definitief besluit neemt.
En dus loopt de spanning op, blijkt ook uit de gebrekkige medewerking van Defensie aan dit artikel. Een gepland interview met de plaatsvervangend directeur-generaal beleid werd afgeblazen. Op specifieke locaties wil het departement op dit moment ook niet ingaan.
Samen met een nieuwe start- en landingsplek voor luidruchtige F-35-straaljagers is de zoektocht naar een extra grootschalig munitiedepot het meest omstreden. In november viel een aantal locaties af, onder andere omdat er te veel huiseigenaren zouden moeten worden onteigend.
Er zijn nog drie locaties over. In Biddinghuizen zijn omwonenden en de gemeenteraad net als in Dinkelland fel gekant tegen de komst van een munitiedepot, zoals op veel plaatsen weerstand bestaat tegen de uitbreidingsplannen.
Staphorst is een opvallende uitzondering. Die gemeente meldde zich juist uit eigen beweging bij Defensie.
‘Als de veiligheid van Nederland in het geding is en er een beroep op ons wordt gedaan, staan wij daarvoor open’, reproduceert burgemeester Jan ten Kate (partijloos) de handreiking van de gemeenteraad. ‘Als iedereen nee zegt tegen alle opgaven die er zijn, komen we niet verder.’
De gemeente is bekend met de materie. Staphorst heeft namelijk al een kleinschalig munitiedepot. Overlast is er amper. Er gelden bovendien al veiligheidszones, die grotendeels samenvallen met de contouren na mogelijke uitbreiding.
‘Toch wil ik de impact absoluut niet bagatelliseren’, zegt de burgemeester. ‘Ook al moet maar één persoon zijn huis uit, dan is dat ingrijpend.’ Afgaande op de schetsen moeten maximaal drie woningeneigenaren worden onteigend als de keuze op Staphorst valt. Op het moment heeft Nederland één grootschalig munitiedepot, in het Drentse Veenhuizen. Dat telt ruim tweehonderd magazijnen, op het huidige terrein in Staphorst staan er acht.
‘Onze constructieve opstelling is niet vrijblijvend’, benadrukt Ten Kate. In het zogenoemde ‘Staphorster bod’ heeft de gemeente voorwaarden gesteld aan uitbreiding van het huidige munitiedepot van 17 naar 70 hectare.
Er moet rekening gehouden worden met de belangen van omwonenden en het natuur- en recreatiegebied. Ook moet de lokale infrastructuur worden aangepast op een grootschalige opslag. Concreet wil de gemeente een ongelijkvloerse spoorwegovergang en de aansluiting op de snelweg A28 verplaatsen. Kosten: naar verluidt tientallen miljoenen.
Maar, zegt de burgemeester: ‘We willen geen vrachtwagens met bommen en granaten dwars door het dorp.’ De huidige op- en afritten leiden bovendien nu al tot verkeersopstopping rond het bedrijventerrein. ‘Verplaatsing zou dus een win-winsituatie betekenen en het draagvlak vergroten.’
Een wagen met benzine is gevaarlijker dan ons munitievervoer, zei commandant Emiel Mulder tegen RTV Oost. ‘Maar Staphorst wil al jaren die oprit bij de A28, dus ik snap wel dat de burgemeester die ‘bommen en granaten’ gebruikt. Dat is het spel.’ Toch is het volgens Ten Kate ‘een harde voorwaarde’. ‘Defensie stelt zelf als locatie-eis voor een munitiedepot dat transportroutes zo veel mogelijk buiten bebouwde omgevingen lopen.’’
Het loven en bieden gebeurt ook rond een andere wens van defensie waarbij veel overlast wordt verwacht: een extra standplaats voor F-35-straaljagers. In Eelde en De Peel houden omwonenden hun hart vast. Maar in Lelystad valt erover te praten – mits het plaatselijke vliegveld ook eindelijk open mag voor vakantievluchten. Volgens De Telegraaf zou het kabinet wel voor zo’n deal voelen.
Burgemeester Ten Kate van Staphorst ziet ook dat het zoeken naar zo veel uitbreidingslocaties voor ingrijpende activiteiten ‘een enorme opgave’ is. ‘Het zit bovendien niet in de cultuur van defensie om met alles en iedereen overal te overleggen.’ Al vindt de burgemeester dat het na een aanloop met gebrekkige communicatie beter werd.
Staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) kwam in maart persoonlijk naar Staphorst. De gesprekken met omwonenden gingen ‘door merg en been’. De burgemeester was erbij. ‘Mensen wonen hier hartstikke mooi, dus dit is echt een streep door hun rekening. Daar heeft Tuinman aandacht en mededogen voor.’
In de Boswachterij Staphorst lijkt militaire dreiging ver weg. De loodsen van het bestaande munitiedepot liggen goeddeels verscholen achter de begroeiing van berken en zomereiken. Alleen de afrastering met prikkeldraad en de waarschuwingsborden geven iets prijs: ‘Alert State A+’.
In maart gaf defensie regionale media een kijkje achter het hekwerk. ‘Als hier honderd vrachtwagens op een dag komen, is het oorlogstijd’, zei Emiel Mulder, commandant van de opslaglocaties van munitie, tegen De Stentor.
Anders dan in Rossum praten de direct betrokkenen in Staphorst liever niet met de pers. ‘Wij hebben radiostilte afgesproken’, zegt de eigenaar van Bed en Breakfast Aan het Staphorsterbos. Ook de eigenaar van een boerderij aan de Beugelenveldweg wil niks kwijt. ‘Ik heb al genoeg ellende.’
Op een parkeerplaats in het bos zadelt Janet Douma uit Rouveen haar hengst Zeus op. ‘Je kunt hier uren fantastisch rijden’, zegt ze. Daarom maken de plannen haar ongerust. Van de bestaande munitieopslag merkt ze niet veel. ‘De boswachter heeft gezegd dat wij hier na de uitbreiding kunnen blijven komen. Maar hoeveel bos blijft er over?’
Staatsbosbeheer, eigenaar van 940 hectare grond waar de uitbreiding (70 hectare) is voorzien, staat ‘constructief’ tegenover de plannen, aldus een woordvoerder. De terreinbeheerder ziet het munitiedepot zelfs als ‘kans om kwaliteit aan dit gebied toe te voegen’. Maar de extra defensieruimte mag niet ten koste gaan van de natuur. Een deel van het beoogde uitbreidingsplannen is onderdeel van het Natuur Netwerk Nederland (NNN), en daarin bouwen is alleen mogelijk als de natuur wordt gecompenseerd – met een toeslag.
Dit is de grootste zorg van Clarien Cornelisse uit Punthorst. De uitgestoken hand van de gemeente wil niet zeggen dat alle inwoners van Staphorst achter de uitbreiding staan, zegt zij. Maar omdat Staphorst zichzelf zo laat in de race meldde, hebben ze anders dan in andere gemeenten weinig kans op inspraak gehad. ‘Er moet een groot stuk bos worden gekapt, dat krijg je nooit meer terug. De gemeente heeft iets gedaan wat voor alle inwoners grote gevolgen heeft, maar niks met ons overlegd.’
Voor burgemeester van Dinkelland John Joosten (VVD) is het een ‘no-brainer’. ‘Als er een gemeente is die er wel voor openstaat, dan vind ik het verdedigbaar om te zeggen: wij willen dat depot hier niet, en geef Staphorst waar het om vraagt.’
Dinkelland onderschrijft het belang om de defensie in roerige tijd te versterken, zegt de burgemeester. Uit een peiling van Kieskompas in opdracht van de NOS en regionale omroepen bleek vorige week dat veel Nederlanders de voorgenomen uitbreiding van het aantal militaire activiteiten steunen, ook als dat tot overlast in de eigen omgeving leidt. Driekwart zegt bereid te zijn ‘enig persoonlijk ongemak te accepteren als dat betekent dat Nederland beter beschermd is’. Al roepen munitiedepots en straaljagerstandplaatsen wel de meeste weerstand op.
Maar, merkt Joosten op: ‘Iedereen wil de noodzaak wel onderschrijven, zolang het niet concreet om de eigen achtertuin gaat.’
Een gevolg van de openlijke zoektocht van Defensie is dat veel mensen, zoals zijn eigen inwoners, straks wellicht onnodig ongerust blijken te zijn gemaakt. De burgemeester herkent het dilemma vanuit de gemeentelijke poging een locatie voor een asielzoekerscentrum te vinden. ‘Dat doen we in beslotenheid, om te voorkomen dat op meerdere plekken de emoties hoog oplopen.’
De omwonenden in Rossum en Agelo zijn er zeker nog niet gerust op. In november hoopten ze al af te vallen. Maar toen ging er juist ook een streep door locaties waar minder omwonenden onteigend hadden moeten worden. Robert Maat en Kristel Scholten Linde lepelen bovendien zo de argumenten op die pleiten voor Dinkelland: dicht bij Duitsland en de vliegbasis Twente, goed ontsloten via weg, spoor en water. Anders dan Staphorst is het bovendien een nieuwe defensielocatie – aanvankelijk een expliciete voorwaarde. ‘Het sentiment is erg pro-defensie’, ervaart Maat. ‘Als dit hun voorkeurslocatie is, zal daartegen weinig te beginnen zijn.’
Maar voor hen is de sociale en economische rekensom simpel: geef Staphorst die snelwegafrit – en het depot. Wat zou het kosten om 29 gezinnen en zes boerenbedrijven te verplaatsen, vraagt Scholten Linde zich af. ‘Dat geld is in Staphorst beter besteed. En waar moeten we naartoe voor grond?’, zegt de boerin. ‘Straks ben je de concurrent van de buurman.’
Haar VVD-burgemeester Joosten kan niet geloven dat het zover gaat komen. Hij meende uit de woorden van staatssecretaris Tuinman, bij zijn bezoek aan Dinkelland, ook op te maken dat zijn gemeente de dans zou ontspringen. ‘Maar: eerst zien, dan geloven’, zegt hij. ‘Met dit kabinet kun je alles verwachten.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant