Het visserijonderwijs in Katwijk stond aan de rand van de afgrond. Dankzij een lokaal reddingsplan kan de mbo-instelling blijven bestaan. En dus staan de studenten hier gebogen over een snijplank een haring te fileren. ‘Wij Katwijkers zijn goedlerend en hardwerkend. We zijn echte vissermannen.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
In een wit betegeld praktijklokaaltje van de Katwijkse visserijschool hangt de zilte lucht van verse haring. Zes studenten staan in een halve kring rond docent Henk Schaap (48), die laat zien hoe je met trefzekere bewegingen de straalvinnige vis fileert.
‘Je steekt het mesje vlak achter de kop in het vlees’, instrueert hij. Hij laat het lemmet naar achter glijden. ‘Velletje wegsnijden, kop eraf en klik: je haalt de graat eruit. Nog even de overtollige vetrandjes wegwerken en klaar, je hebt een mooi filetje.’
Dan is het de beurt aan de studenten. Joshua van Beelen (18) – ‘Jos’ voor zijn vrienden – bekijkt met gefronste wenkbrauwen het resultaat van zijn eerste poging. De haring is flink toegetakeld. ‘Ik vermorzel heel dat beest’, verzucht hij.
‘Blijven oefenen, jongens’, moedigt Schaap aan. ‘Ik heb het ook niet in een dag geleerd. In mijn hoogtijdagen deed ik er 120 per uur. Ik was jullie leeftijd. Kreeg 15 guldencent per stuk. Reken maar uit, dat was een mooi zakcentje.’ De studenten zijn onder de indruk. ‘Daar kon je wel een pakkie shag van halen’, zegt Joshua.
Het had niet veel gescheeld of dit klaslokaal was voorgoed gesloten geweest. Het visserijonderwijs in Katwijk, dat al sinds 1903 bestaat, stond op het punt te verdwijnen. Teruglopende studentenaantallen en financiële zorgen brachten de mbo-opleiding aan het wankelen. Maar dankzij gezamenlijke inspanningen van de gemeente, de provincie Zuid-Holland en een aantal grote Katwijkse reders blijft de school behouden. Tot opluchting van het hele dorp.
‘De visserij hoort bij Katwijk’, zegt wethouder Jacco Knape (SGP). ‘De sector staat onder druk, steeds minder schepen varen onder de Katwijkse vlag. Maar veel Katwijkers werken nog wel in de visverwerking of op de grote vaart. Dat gaat van generatie op generatie. Daarom wilden we het Scheepvaart- en Transportcollege (STC) in Katwijk graag behouden.’
Voor docent Schaap, die een brandbrief schreef aan de gemeente, is het ook persoonlijk. Als 13-jarige begon hij aan deze opleiding, destijds kon dat al direct na de lagere school. En ook toen moest je al tijdens de studie de zee op. ‘Mijn vader schopte me zó een hektrawler op.’
Zijn leerlingen komen ook vaak uit vissersfamilies. Schaap wijst ze één voor één aan. ‘Emiel hier, zijn vader zit in de vis, Dano’s opa’s ook, Nick zijn broer, Jos zijn opa’s, en zo kan ik nog wel even doorgaan.’
De studenten worden hier opgeleid tot maritiem officier. Vis fileren is maar een klein onderdeel – ze leren navigeren, netten repareren, radarbeelden lezen en complexe elektronische systemen bedienen. ‘Dit is misschien wel de zwaarste mbo-opleiding van Nederland’, aldus Schaap.
Van de 75 studenten op de visserijschool zijn er slechts drie vrouw. De school probeert het tij te keren, zegt Schaap. Zo wordt jaarlijks een bijeenkomst georganiseerd voor (oud-)vissersvrouwen, met aandacht voor de specifieke uitdagingen voor vrouwen aan boord. Er is bijvoorbeeld voorlichting over hoe om te gaan met menstruatie op zee. Toch blijft het volgens Schaap ‘vooralsnog vooral een mannenberoep’.
Ondertussen worstelt Joshua nog altijd met de haring. Niet zo gek ook, want hij doet het met zijn verkeerde hand. ‘Meneer Schaap is rechtshandig, en anders kan ik het niet nadoen’, zegt hij. Maar daarom loopt hij wel ‘te hakken en te zagen’, grapt zijn docent hoofdschuddend.
‘Je moet het voorzichtig doen’, zegt Schaap. ‘Behandel de haring zoals je een meissie behandelt.’ ‘Lekker ruig, dus’, zegt Joshua grijnzend. ‘Nee’, zegt Schaap. ‘Dat doe je misschien een keer als je ervaren bent, maar jij bént niet ervaren.’
Joshua haalt zijn schouders op. Hij weet wat hij wil: dit vak leren. Op zijn 16de voer hij al mee op de Katwijk 45 en de Wiron. ‘Vis sorteren, stapelen, verpakken. Net een fabriek: dat gaat alsmaar door, joh.’
Het is hard werken. Zo was Joshua eens 29 dagen op zee, gevolgd door amper drie dagen aan wal, waarna hij opnieuw ‘op visreis’ ging. Dat is niet voor iedereen weggelegd. ‘Een maat van me is gestopt. Hij vond het te zwaar. Je kan niet meer elk weekend naar een feestje, weet je.’
De visserijsector kampt met een hardnekkig imago: lange dagen, zwaar werk, geen sociaal leven. Dat schrikt jongeren af, erkent Schaap. ‘Maar het verlof is tegenwoordig echt beter dan vroeger.’ Er zijn zelfs reders die nu een systeem hanteren van één week op zee, één week vrij. Schaap: ‘Terwijl ik vroeger echt delen van de jeugd van m’n dochters heb gemist.’
Toch is het lastig om jonge mensen te enthousiasmeren voor het vak. De visserij ligt maatschappelijk onder een vergrootglas. Natuurdocumentaires als Ocean van David Attenborough leggen de nadruk op de verwoestende effecten van overbevissing en bodemberoering.
‘De visserman is in het verleden te gretig geweest’, erkent Schaap. Volgens hem is dat nu veranderd. ‘Vroeger had Katwijk meer dan 35 kotters, nu nog een stuk of drie. Dus hoezo overbevissing?’ Hij wijst op de vele saneringen die de Katwijkse en de rest van de Nederlandse visserij de afgelopen jaren hebben uitgekleed.
Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek van de Marine Conservation Society dat de Nederlandse sleepnetvisserij tussen 2015 en 2023 zo’n 2,1 miljoen uur viste in Nederlandse Natura 2000-gebieden, zoals de Waddenzee. Dat is niet verboden, maar vergeleken met andere landen wel relatief veel. Zweden, Denemarken, Duitsland, Ierland, Portugal en Spanje kwamen sámen in die tijd tot 2,2 miljoen uur bodemberoerende visserij in dergelijke beschermde natuurgebieden.
Volgens Schaap wordt de visserij tegenwoordig veel nauwkeuriger gereguleerd. ‘Dankzij de wetenschap weten we hoe groot de visbestanden zijn. We leren de jongens: vis de rente, maar laat het kapitaal zwemmen.’
Ondanks alles gelooft hij dat er nog steeds toekomst is in het vak. ‘De jongens hebben de stages voor het uitkiezen. Hier in het dorp gaat dat van mond tot mond. Ze hebben vaak geen eens een sollicitatiebrief nodig.’
Joshua voelt zich gewaardeerd. ‘Wij Katwijkers zijn goedlerend en hardwerkend. Wij zijn echte vissermannen.’ Grote rederijen als Parlevliet & Van der Plas, inmiddels internationale miljoenenbedrijven, laten zich er graag op voorstaan dat hun officieren voor het grootste deel in Katwijk zijn geschoold.
Lang wist Joshua niet wat hij wilde. Nadat hij van de middelbare school werd gestuurd (‘daar hoeven we het niet over te hebben’), zag hij het somber in. Maar hier, op de visserijschool, is hij opgebloeid. Schaap is trots op zijn pupil. ‘Als zo’n jongen ergens anders verzuipt, is hij hier gewoon welkom.’
De kleinschaligheid van de school is volgens hem juist de kracht. ‘Je kent elkaars achtergrond. Dit is gewoon een stukje thuis voor die gasten. Zolang ze hun best doen, zijn ze hier op hun plek.’ Hij tikt Joshua even op de schouders. ‘En soms hebben ze een kleine correctie nodig.’
Dat bleek afgelopen donderdagavond nog, toen Katwijkers pro-Palestina-demonstranten te lijf gingen. De activistische internet-imam Abou Hafs had opgeroepen naar de Nieuwe Kerk te komen om een bijeenkomst van Christenen voor Israël te verstoren. De kerk ligt op steenworp afstand van de visserijschool. Schaap vreesde dat de school ook doelwit zou worden, omdat er een Israëlische vlag boven de ingang van de school hangt – van een bewoner die daar woont. ‘Die hangt er al twee jaar’, aldus Schaap.
Ook zijn studenten kwamen op het oproer af. Schaap: ‘Ze vonden het spannend dat er wat gebeurde in het dorp. Maar die jongens weten dat ze niet te ver moeten gaan, want dan grijp ik in.’
Aan het eind van de les liggen er tóch een paar keurige haringfilets op Joshua’s plank. Buiten, met een sjekkie in zijn hand, laat hij trots zijn tattoo op zijn hand zien: een anker, net als zijn opa – ‘mijn allerbeste vriend’. Die vroeg hem laatst: weet je zeker dat je voor dit vak kiest, met alle regels van nu? Joshua knikte. ‘Ik heb m’n passie gevonden. De kotter, dat is mijn thuis.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant