Er komen steeds meer door algoritmes gestuurde camera’s om bestuurders te betrappen die bellen achter het stuur. Twintig monocams werken al en maandag ging de eerste focusflitser aan. De boetes zijn fors. Maar de systemen zijn bepaald niet feilloos.
Bestuurders van auto’s met donkerder glas in de voorruit hebben minder kans op een verkeersboete wegens bellen achter het stuur. Dat komt doordat veel boetes voor deze overtreding volgen op een foto van een zogeheten monocam. Het is een mobiel camerasysteem van de politie dat met algoritmes en kunstmatige intelligentie bepaalt of een bestuurder zijn mobiele telefoon gebruikt.
De foto’s die de monocam door de voorruit van rijdende auto’s maakt zijn minder duidelijk bij getint glas, dat meekleurt met zonlicht. Het is een van de opmerkelijke waarnemingen die onderzoeker Isabelle Donatz-Fest van de Universiteit Utrecht deed tijdens haar onderzoek naar de praktijk van de monocam. Afgelopen vrijdag promoveerde ze op het gebruik van algoritmes door de Nationale Politie.
Haar veldonderzoek is des te relevanter nu er vanaf deze week alleen maar meer camera’s bijkomen die op basis van kunstmatige intelligentie automobilisten moeten betrappen op bellen achter het stuur. Na een testperiode is maandag de eerste zogenoemde focusflitser aangezet, in Utrecht. Het Openbaar Ministerie laat vijftig van zulke door algoritme gestuurde camera’s rouleren door heel Nederland.
Zo wil het Openbaar Ministerie de handhaving verder opvoeren voor het gebruik van de mobiele telefoon achter het stuur: zo’n driekwart van de automobilisten maakt zich hieraan weleens schuldig, het leidt tot veel verkeersongelukken.
De overheid kan de inkomsten uit de verkeersboetes bovendien goed gebruiken. De boete voor bellen achter het stuur bedraagt inmiddels 430 euro. Vorig jaar werden ruim 123 duizend automobilisten hiervoor beboet, waarvan zo’n 35 duizend op basis van een foto van de monocam.
Maar algoritmecamera’s zijn bepaald niet feilloos. Vanaf de ingebruikname in 2021 tot nu tekenden ruim 14 duizend ontvangers van zo’n ‘monocam-boete’ beroep aan, zegt het Openbaar Ministerie desgevraagd. Vorig jaar waren dat er 4.000, waarvan 1.327 klachten gegrond werden verklaard, ongeveer één op de drie. Dan is bijvoorbeeld niet helemaal duidelijk op de foto te zien of de bestuurder een mobiele telefoon vasthoudt.
Hoe de focusflitser gaat uitpakken, is nog niet bekend. Maar Donatz, die 120 uur meeliep met de verkeerspolitie, biedt nu wel een saillant kijkje in de keuken van de praktijk van de monocam.
Sinds 2021 zetten de verkeerspolitie twintig monocams in om bestuurders achter het stuur te betrappen op gebruik van hun mobiele telefoon. Daarvoor plaatsen politiemensen de camera op drie poten op bijvoorbeeld een brug over de snelweg. In een in de buurt geparkeerd politiebusje ziet een politiemedewerker alle door de voorruit van passerende auto’s gemaakte foto’s verschijnen op zijn scherm.
De beelden waarop geen overtreding wordt geconstateerd, verdwijnen snel. De politiemedewerker beoordeelt de foto’s met potentiële treffers, of er inderdaad zichtbaar sprake is van bellen achter het stuur. Die foto’s stuurt hij door naar een collega, die ze nogmaals bekijkt. Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) stuurt vervolgens de overtreders een boete.
Donatz prijst de wijze waarop het algoritmesysteem voor de monocams is ontwikkeld, ‘met alle denkbare waarborgen voor privacy en gelijke behandeling’. ‘Foto’s van niet-overtreders worden meteen verwijderd, en twee politiemensen controleren de beelden, een vier-ogen-principe.’
Maar een belangrijke conclusie van haar onderzoek is dat ook een algoritmesysteem dat voldoet aan alle ethische criteria bij gebruik in de praktijk, toch tot ongelijke behandeling kan leiden – het zijn vooral duurdere auto’s met getint glas in de voorruit. ‘Bij innovaties moet je niet alleen naar de techniek kijken, maar ook naar wat er in de praktijk gebeurt bij het gebruik ervan.’
Zo viel Donatz het verschil in werkwijze op tussen de elf regionale verkeerspolitieteams. De grondregel is: bij twijfel niet beboeten. Daarvoor zijn criteria opgesteld, over bijvoorbeeld het aantal zichtbare vingers op de foto, maar elk team bleek die anders te interpreteren. ‘Geen enkel systeem is feilloos’, zegt Donatz. ‘Bij de monocam wordt dit ondervangen door de mogelijkheid in beroep te gaan tegen de boete.’
Een van die bezwaarmakers is data-analist Tim Hanssen, die in november 2023 een boete ontving voor bellen tijdens het rijden. Maar op de van hem gemaakte foto in het portaal van het CJIB, is duidelijk te zien dat hij niets vasthoudt in zijn hand. Hij hoefde uiteindelijk niet te betalen.
Toch kan Hanssen, die zelf werkt met algoritmes, begrijpen waarom het systeem deze foto beoordeelde als een overtreding. Algoritmes kunnen volgens hem soms de context fout interpreteren, en zo de lege hand die hij bij zijn hoofd houdt, aanzien voor een hand die een telefoon vasthoudt. ‘Techniek kan helpen om de wegen veiliger te maken’, zegt Hanssen. ‘Maar er moet wel goed op worden toegezien dat twijfelgevallen niet worden beboet.’
Opvallend is dat daarvoor bij de focusflitser minder waarborgen lijken te zijn dan voor de monocam. Als de focusflitser een overtreding detecteert, komt dit beeld meteen terecht het Centraal Justitieel Incassobureau.
Daar controleert een buitengewoon opsporingsambtenaar, een boa, of de foto inderdaad een bellende bestuurder laat zien. Hierbij geldt niet het vierogenprincipe, zoals bij de monocam. Bij twijfel is de boa niet verplicht om een collega te raadplegen.
Volgens het Openbaar Ministerie kan de focusflitser niet worden vergeleken met de monocam, alleen al omdat, zegt een woordvoerder, ‘de kwaliteit van de foto’s van de nieuwe camera’s veel beter is’. Daarom is die extra controle volgens haar niet nodig.
Er zijn voldoende waarborgen, vindt ook het Centraal Justitieel Incassobureau. ‘We hebben hier tientallen boa’s werken die foto’s beoordelen bij snelheidsovertredingen en rijden door rood licht’, zegt de woordvoerder. ‘En wie het niet eens is met de boete kan zijn foto opvragen en in beroep gaan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant