Smartphones zijn erop ingericht om voortdurend onze aandacht op te eisen. Om tegenwicht te bieden, is het oude psychologische fenomeen ‘flow’ weer actueel: zo opgaan in je bezigheid dat je de omgeving vergeet. Hoe kun je nog flow bereiken?
schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Soms ervaart ze het tijdens het voorbereiden van een presentatie. Soms tijdens het geven van een lezing. Dan lijken de woorden vanzelf te komen. Alsof het niet zijzelf is die praat, maar alsof de kennis zomaar uit haar stroomt. Psycholoog Agnes Schilder, spreker en docent in de positieve psychologie aan de Hanzehogeschool in Groningen, is die staat van flow iets wat ‘ontstaat’: ‘Het valt je toe, je kunt het niet forceren. Het enige wat je kunt doen is de juiste omstandigheden creëren, want afleiding is de grootste vijand van flow.’
Het concept flow werd in 1990 geïntroduceerd door de Hongaars-Amerikaanse psycholoog Mihály Csíkszentmihályi, die het omschrijft als de diepste en meest natuurlijke vorm van aandacht. ‘Flow is de mentale toestand waarbij mensen helemaal opgaan in wat ze aan het doen zijn en hier ook plezier in hebben, ook al zijn ze zich daar op dat moment misschien niet eens van bewust’, aldus Marianne van Woerkom, hoogleraar Positief Psychologisch Perspectief van de Universiteit van Tilburg. Deze mentale toestand kan je in allerlei bezigheden toevallen: werk, sport, kunst of bij het uitoefenen van een hobby en het leren van iets nieuws.’
In een tijd waarin onze aandacht voortdurend wordt versnipperd door meldingen, multitasking en digitale impulsen, is flow relevant. De Britse journalist Johann Hari waarschuwt in zijn boek De aandacht verloren dat onze capaciteit tot concentratie structureel achteruitgaat. Dit komt volgens Hari doordat technologie steeds slimmer is geworden in het kapen van onze aandacht: elke notificatie, elk geluidje, elke kleurige badge op een scherm is ontworpen om ons los te trekken van diepe concentratie.
Die diepe concentratie hebben we nodig. Van Woerkom: ‘Flow is positief gerelateerd aan creativiteit, probleemoplossend vermogen en originaliteit. Als mensen in flow zijn voelen ze zich intrinsiek gemotiveerd en gelukkig.’ Louk Tammes, arbeids- en organisatiepsycholoog bij GITP: ‘In een reactieve staat waarin we constant reageren op appjes, notificaties en e-mails, ervaren we veel minder voldoening. Dit in tegenstelling tot wanneer je zelf iets aan het creëren bent.’
Juist in een tijdperk waarin jongeren met TikTok zijn opgegroeid en gewend zijn aan kortdurende, snelle prikkels, kan flow een mooi tegenwicht bieden, zegt Van Woerkom. ‘Voor steeds meer kinderen geldt dat ze hele makkelijke vormen van entertainment krijgen voorgeschoteld, waar ze niet echt moeite voor hoeven te doen. Hoeveel kinderen leren nog een muziekinstrument bespelen? Of moeten iets doen wat moeilijk is, waar ze tijd in moeten stoppen? Het kan voor deze generatie belangrijk zijn om uit te vinden dat ze ook plezier kunnen halen uit dingen die moeite kosten, uitdagend zijn en die een beroep doen op hun vaardigheden.’
‘Flow ontstaat vaak als de taak net moeilijk genoeg is om uitdagend te zijn, zonder te overweldigen. Het begint bij de juiste balans tussen uitdaging en vaardigheid’, aldus Van Woerkom. ‘Flow treedt vooral op wanneer je merkt dat je vooruitgang boekt en wanneer het helder is wat goed of fout gaat. Ook is het belangrijk dat een activiteit duidelijke doelen heeft.’ Zingeving en autonomie zijn andere belangrijke voorwaarden voor flow, voegt Tammes eraan toe. ‘Flow kan voorkomen als je datgene doet wat precies bij je eigen interesses en motivatie past en je de ruimte hebt om zelf te beslissen hoe je het aanpakt.’
Volgens Van Woerkom is het leren bespelen van een instrument een goede manier om dit te leren ervaren. Maar ook het beter worden in een sport, in je werk of studie, en zelfs het spelen van bepaalde games kan aan deze voorwaarden voldoen. Tammes: ‘In bezigheden als sport en creatieve hobby’s vinden mensen makkelijker betekenis, maar het kan net zo goed voorkomen in andere taken die aansluiten bij je persoonlijke kwaliteiten, zoals bij het doen van de administratie voor iemand die van nature planmatig en georganiseerd is.
Flow is niet alleen afhankelijk van de taak zelf, maar ook van de omstandigheden. Zo is het in een kantoortuin vaak lastig om flow te bereiken, zegt Van Woerkom. ‘Gesprekken om je heen, een kort vraagje dat je uit je concentratie haalt, of de verleiding om toch even je e-mail te checken — het is allemaal funest voor flow.’ Tammes: ‘Het is belangrijk om regie te voeren over je omgeving om ervoor te zorgen dat je niet constant afgeleid wordt.’ Hij werkt voor taken die diepe concentratie vereisen bij voorkeur in een aparte kantoorruimte of thuis, en last vaste momenten in waarop hij zijn mail checkt. En Schilder werkt regelmatig ’s nachts, omdat ze alleen dan niet gestoord wordt door berichtjes of belletjes.
De technologie die flow zo in de weg lijkt te zitten, probeert ook oplossingen te bieden, met apps zoals Forest of Freedom. De eerste beloont je met een virtuele boom als je je telefoon met rust laat, de tweede blokkeert websites die je afleiden. Persoonlijke oplossingen zijn volgens Hari nuttig, maar hij pleit in zijn boek ook voor een bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid: de bronnen van de afleiding moeten worden aangepakt, zoals de technologiebedrijven die er alles aan doen om onze aandacht te vangen. We moeten het recht op ongestoorde tijd beschermen, vindt Hari. Op school, op het werk en thuis. Alleen zo komen we weer vaker in een flow.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoordt de Volkskrant, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant