Techgigant Microsoft moet naar Donald Trumps pijpen dansen. De Nederlandse afhankelijkheid van Microsoft-systemen wordt in toenemende mate riskant, zoals blijkt bij het Internationaal Strafhof.
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten.
De hoofdaanklager bij het Internationaal Strafhof, Kamil Khan, krijgt sinds kort bij het inloggen van zijn e-mail de volgende melding te zien: ‘Uw account is momenteel geblokkeerd.’ Berichten, die nog naar zijn mailaccount worden gestuurd, kan Khan niet meer lezen. Een beslissing van Microsoft, dat daarmee uitvoering geeft aan sancties die de Amerikaanse president Donald Trump instelde tegen het Strafhof – die weer een reactie waren op arrestatiebevelen tegen onder anderen de Israëlische premier Netanyahu.
De actie van Microsoft toont wat de risico’s zijn bij het gebruik van Amerikaanse technologie. De grote Amerikaanse bedrijven zijn een speelbal geworden in het grillige buitenlandbeleid van de nieuwe Amerikaanse machthebbers. Eerder verzocht de Tweede Kamer de regering daarom al te stoppen met het overzetten van overheidsdata naar de Amerikaanse cloud. Maar hoe groot de politieke zorgen ook zijn, afscheid nemen van partijen als Microsoft, die innig zijn verweven met de overheid, is niet makkelijk. Het roept de vraag op in hoeverre Nederland zonder Microsoft wil en kan.
Betrokkenen bezweren het: het onderwerp heeft echt onze aandacht. ‘Het staat midden in de belangstelling van alle overheidslagen’, stelt een hooggeplaatste ambtenaar. Ludo Baauw, directeur van de Nederlandse cloudaanbieder Intermax Group, herkent dat. Sinds de inauguratie van Trump is volgens hem sprake van een ‘aardverschuiving’.
Baauw heeft ‘zeker tien’ vitale overheidsdiensten aan de lijn gehad die zich afvragen wat de mogelijkheden zijn om minder afhankelijk te zijn van Amerikaanse partijen. ‘De overgrote meerderheid van de Rijksoverheid krabt zich inmiddels achter de oren. Maar overstappen gaat niet zomaar: een gemiddelde ICT-migratie duurt zes maanden tot wel drie jaar.’
Vitale organisaties, zo is eerder besloten, moeten een plan-B hebben. Baauw helpt dit soort kritieke partijen, zoals ziekenhuizen, om in elk geval een kopie van hun mail in Nederland te plaatsen. Als Microsoft de toegang tot kantoorsoftware Microsoft365 zou blokkeren, kunnen zij nog steeds bij hun e-mails.
Enkele overheidsdiensten hebben volgens Baauw ‘net op tijd’ de overstap naar de Amerikaanse cloud stop kunnen zetten, waaronder een van de meest kritieke Rijksorganisaties die hij niet bij naam kan noemen. Baauw: ‘Maar partijen die al wel waren overgegaan, hebben nu een probleem. Het is zoals The Eagles zingen in Hotel California: you can check-out anytime you like, but you can never leave.’
Binnen de overheid is de enorme vervlechting met Microsoft een realiteit. Neem het programma Beter Samen Werken (BSW), een initiatief van vier ministeries om de werkomgeving van de ambtenaar te vernieuwen. In 2023 werd voor dit project Microsoft Teams gekozen en deze maand lag de vraag voor: gaan we daar in versie 2.0 mee door? Het antwoord: ja, want we beschikken reeds over de functionaliteit. Binnenlandse Zaken, verantwoordelijk voor BSW, zegt vanwege ‘de veranderingen in het geopolitieke klimaat en het toenemende belang van digitale autonomie’ deze keuze voor Microsoft in ‘heroverweging’ te hebben. Het ministerie zoekt, in afwachting van nieuw politieke beslissingen, alvast naar alternatieven, zoals Franse en Duitse technologie.
Maar ook dat alternatieve project – openBSW geheten – gebruikt managementsoftware van Microsoft. Een betrokkene: ‘Het is best moeilijk om een andere cloudoplossing te koppelen aan systemen van Microsoft.’ Daarnaast is sprake van een zichzelf versterkende tendens: overheid werkt met Microsoft, nieuwe mensen worden aangenomen vanwege hun kennis van Microsoft, en adviseren vervolgens Microsoft. ‘Men voelt de politieke druk wel, maar in de uitvoering kennen ze enkel Microsoft.’
Het Amerikaanse bedrijf heeft zich ‘slim gepositioneerd’ als partner van de overheid, zegt Marietje Schaake, expert technologiebeleid en schrijver van het boek De Tech Coup. Nederland is van oudsher trans-Atlantisch georiënteerd en geeft commerciële partijen ‘veel ruimte’. Er bestaat volgens haar een ‘enorme draaideur’ tussen politiek en Microsoft. Een onlangs aangestelde beleidsadviseur Binnenlandse Zaken die het cloudbeleid voor de Rijksoverheid gaat vormgeven, heeft net achttien jaar bij Microsoft gewerkt. De bestuursvoorzitter van Surf, een coöperatieve ICT-organisatie van onderwijspartijen, werkte negen jaar bij Microsoft. De oude directeur bewandelde in 2024 juist weer de omgekeerde weg.
De keuze voor het Amerikaanse bedrijf wordt gemaakt vanuit gemak en gewoonte. ‘Ondoordacht’, zoals de Rekenkamer concludeerde over de stap naar cloudpartijen. Zomaar stoppen is technisch ingewikkeld, de cultuur is er niet naar en sommigen wijzen ook op de lange contracten die zijn afgesloten. Schaake: ‘De houding is: ‘We zitten er al in, het kan niet anders.’ Dat is meteen een van de grootste obstakels.’ Maar bijna alle contracten, zegt Schaake, bevatten clausules voor uitzonderlijke situaties. ‘Het risico alleen al dat Amerikaanse techbedrijven een speeltuig zijn van Trump, daar moet je in het belang van nationale veiligheid gevolg aan geven.’ De politiek is aan zet, vindt zij. ‘Er is een dramatische geopolitieke verandering gaande, verbind daar consequenties aan.’
Microsoft is ondertussen bezig met een charmeoffensief. In een blog uit april schrijft het bedrijf ‘aandachtig te luisteren’ naar Europese overheden en te begrijpen dat Europese landen een ‘rotsvast’ vertrouwen dienen te hebben in hun digitale infrastructuur. Een kopie van de Microsoftcode wil het bedrijf opslaan buiten de Verenigde Staten, in een kluis in Zwitserland. Ludo Baauw van Intermax is kritisch: ‘Wat heb ik aan zo’n stap als klant? Niets. Het verandert de geopolitieke situatie niet.’ Software-expert Bert Hubert ziet in de mailblokkade van Khan de hypocrisie van Microsoft terug. ‘Een paar weken geleden kwamen ze met mooie woorden en beloftes dat dit nooit ging gebeuren. Nu gebeurt het alsnog.’
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant