Is radicaal-rechts nog buiten het landsbestuur te houden? Dat is de grote vraag in Portugal, nu het populistische Chega bij de parlementsverkiezingen bijna een kwart van de stemmen heeft behaald. Een impasse dreigt.
is correspondent Spanje, Portugal en Marokko van de Volkskrant. Hij woont in Madrid.
Chega-leider André Ventura (42) kraaide meteen zondagavond al victorie. ‘Het tweepartijenstelsel van Portugal is ten einde gekomen.’ Met 58 zetels boekte Ventura, een voormalig voetbalanalist, niet alleen een recordzege met Chega. Hij eindigde de avond ook op hetzelfde aantal als de sociaaldemocratische PS, een van de twee traditionele regeringspartijen van het land.
Mogelijk gaat Chega de PS zelfs voorbij. De stemmen van de kiezers die in het buitenland wonen zijn nog niet binnen, en Chega deed het onder hen in de vorige verkiezingsronde beter dan de sociaaldemocraten.
Hoe dan ook is de uitslag een verbluffende prestatie van Chega (Genoeg), dat pas sinds 2019 bestaat. Met minstens 58 van de in totaal 230 parlementszetels is de partij nu zó groot geworden, dat de rest van de Portugese politiek alleen nog om Chega heen kan door zich in de moeilijkste bochten te wringen.
Daarmee tekent zich een bekend dilemma af voor Luís Montenegro (52), de demissionair premier. Zijn centrumrechtse Aliança Democrática (AD) werd zondag opnieuw de grootste partij, met zeker 89 zetels. Dat zijn er 9 meer dan bij de vorige parlementsverkiezingen, die amper een jaar geleden werden gehouden.
Na die vorige verkiezingen weigerde Montenegro met radicaal-rechts in zee te gaan. In plaats daarvan vormde hij een minderheidsregering, bestaande uit alleen zijn eigen AD. Montenegro legde zijn lot zo in handen van de oppositie, die de premier op ieder gewenst moment kon afzetten.
Hoe kwetsbaar de premier precies was, werd duidelijk in maart. Het parlement stemde hem toen weg nadat hij was beschuldigd van belangenverstrengeling. In plaats van met de staart tussen te benen te vertrekken, besloot Montenegro daarna voor zijn politieke leven te vechten, erop gokkend dat de kiezers zijn integriteitskwestie minder erg zouden vinden dan de stilstand van het land door wéér verkiezingen. Een goede inschatting, bleek zondag.
De demissionair premier is nu terug bij af. Opnieuw is een rechtse meerderheid alleen mogelijk door een coalitie te vormen met Chega, of op z’n minst gedoogsteun met de populisten van Ventura af te spreken. Samen komen de partijen tot zeker 147 zetels. Een riante meerderheid.
De vraag is wat Montenegro deze ronde gaat doen. Voorafgaand aan de verkiezingen hield hij vol niet met Chega te zullen gaan regeren: não é não – nee is nee, zei hij keer op keer. Zondagnacht maakte Montenegro echter terugtrekkende bewegingen: na vragen van journalisten weigerde hij zijn ‘nee is nee’ te herhalen.
Chega-leider Ventura zal de eerste zijn die daar een ingang in herkent. Zeker is dat de winst van zijn partij definitief een nieuw tijdperk in de Portugese politiek inluidt. De traditionele grote twee, de PS en de AD, hebben aan tafel plaats moeten maken voor een derde zwaargewicht, met toenemende instabiliteit tot gevolg.
Er bestaat nog een andere route naar een meerderheid voor Montenegro. Die loopt via de PS, ideologisch de historische rivaal. Ondanks het pijnlijke verlies blijft de PS met 58 zetels immers groot genoeg om een Bloco Central – een centrumblok – te vormen. In de geschiedenis gebeurde dat één keer eerder, meer dan 40 jaar geleden.
In de meest recente regeringscrisis verzuurde de relatie tussen de AD en de PS ernstig: de sociaaldemocraten stemden voor het gedwongen vertrek van Montenegro. De leider van de PS, Pedro Nuno Santos (48), kondigde op de verkiezingsavond echter zijn vertrek aan. Door het rampzalige resultaat – een verlies van 19 zetels – was dat onvermijdelijk.
Met het vertrek van Santos is de weg vrij voor een sociaaldemocratische leider die mogelijk wél tot afspraken met Montenegro wil komen, met als doel om radicaal-rechts van de macht te houden. In zijn afscheidsspeech raadde Santos zijn partijleden dat sterk af: volgens de vertrekkende PS-leider heeft Montenegro ‘niet de benodigde geschiktheid voor de positie van minister-president’.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant