De liberaal Rafał Trzaskowski heeft met een kleine verkiezingszege van 31,4 procent de tweede ronde van de Poolse presidentsverkiezingen gehaald. Hij wordt op de voet gevolgd door de conservatieve Karol Nawrocki met 29,5 procent. De kleine afstand belooft een verhitte strijd in de tweede ronde op 1 juni.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Inmiddels is bijna 100 procent van de stemmen geteld. Het verschil tussen Trzaskowski en Nawrocki is flink kleiner dan in de peilingen. Op de derde plek komt de uiterst rechtse kandidaat Sławomir Mentzen met 14,8 procent, gevolgd door extreemrechtse stokebrand Grzegorz Braun (6,3 procent), die zich van Mentzens partij afsplitste. Het tekent een forse ruk naar uiterst rechts, dat beter presteerde dan in de peilingen.
De tweede stemronde, op 1 juni, loopt uit op een klassieke tweestrijd die de Poolse politiek al twintig jaar domineert: pro-Europese liberalen tegen rechts-nationalistische conservatieven. Ditmaal in de gedaante van Rafał Trzaskowski, de liberale burgemeester van Warschau, tegen de conservatieve historicus Karol Nawrocki.
Het marginale verschil tussen beide kandidaten betekent dat er een taaie strijd in het verschiet ligt komende weken. ‘Het gevecht om alles is pas net begonnen’, reageerde premier Tusk zondagavond. ‘Het is een zware strijd om elke stem. Deze twee weken zullen de toekomst van ons vaderland bepalen. Daarom geen stap terug.’
De presidentsverkiezingen zijn cruciaal voor de koers van Polen. In 2023 verloor rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) na acht jaar de macht. Premier Tusk is erop gebrand de door PiS afgebroken rechtsstaat te herstellen, alsook andere erfenissen uit de PiS-tijd terug te draaien. Daarvoor heeft hij de president nodig.
De president in Polen heeft een vetorecht op nieuwe wetgeving, wat hem een sleutelrol in de politiek geeft. ‘De president heeft onvoldoende instrumenten om zelf te regeren; hij heeft instrumenten om het regeren te verstoren’, zei een Poolse politicus eens.
Verstoren doet de huidige president Andrzej Duda, die bezig is aan zijn tweede en daarmee laatste termijn, afdoende: meerdere initiatieven van Tusk liepen stuk op zijn (aangekondigde) veto.
Overigens kreeg Tusk bepaalde wetgeving, zoals versoepeling van het de facto verbod op abortus, niet van de grond vanwege onenigheid binnen de coalitie. Dit leidde afgelopen anderhalf jaar tot desillusie en ontevredenheid onder kiezers van de huidige regering.
Dit speelt Trzaskowski mogelijk parten, die voor 1 juni ook de progressieve en jongere kiezers moet overhalen op hem te stemmen. Kandidaten Magdalena Biejat en Adrian Zandberg op de linkerflank kregen respectievelijk 4,9 en 4,2 procent van de stemmen in de exitpoll.
Politici van de centrumrechtse regeringspartij Trzecia Droga (Derde Weg) spraken zondagavond al hun steun uit voor Trzaskowski (partijleider Hołownia kreeg 5 procent). Maar het is een grote vraag waar de stemmen voor uiterst rechts belanden in de tweede ronde.
Behalve voor de koers van het land is de uitslag op 1 juni ook bepalend voor het politieke klimaat komende jaren. De ‘cohabitatie’ – zoals Polen het noemen als regering en president uit verschillende politieke kampen stammen – met Duda verloopt gespannen en rommelig. Maar met PiS-kandidaat Karol Nawrocki in het presidentieel paleis kan Tusk zijn borst natmaken.
PiS is er alles aan gelegen Tusk via hun kandidaat het regeren onmogelijk te maken. Nawrocki moet dienen als wegbereider voor een terugkeer van PiS bij de verkiezingen in 2027. Ze hopen te surfen op een golf van onvrede over Tusk, die zonder president met één hand op de rug regeert.
Wie zijn Rafał Trzaskowski en Karol Nawrocki? Lees hieronder de profielen van beide presidentskandidaten.
De 53-jarige Rafał Trzaskowski is al jaren een bondgenoot van premier Donald Tusk. Nu moet de burgemeester van Warschau de regering helpen haar beleid uit te voeren, dat al ruim anderhalf jaar wordt gefrustreerd door zittend president Andrzej Duda. Maar dan moet Trzaskowski wel eerst op 1 juni de verkiezingen winnen. ‘Er ligt nog veel werk voor ons’, zei hij zondagavond tegen zijn aanhangers.
Trzaskowski, zoon van een bekende jazzmuzikant, is een bekend gezicht in de Poolse politiek. Hij deed in 2020 al een gooi naar het presidentschap, maar verloor de tweede ronde toen nipt van Duda. Eerder was hij Europarlementariër en staatssecretaris, sinds 2018 is hij burgemeester van de Poolse hoofdstad. Binnen Tusks brede liberale Burgerplatform (PO) behoort Trzaskowski tot de progressieve vleugel.
Dat maakte hem een geliefd doelwit van het rechts-nationalistische PiS, de partij die tot 2023 aan de macht was. Radicaal-rechtse politici wereldwijd richten graag hun pijlen op uitgesproken burgemeesters van progressieve hoofdsteden en Polen vormt daarop geen uitzondering. Door zich uit te spreken tegen discriminatie van lhbti’ers door de PiS-regering haalde Trzaskowski zich hun woede op de hals. Recenter was zijn beslissing om katholieke kruizen te weren uit nieuwe overheidsgebouwen aanleiding voor PiS om hem af te schilderen als de baarlijke duivel.
Nu Trzaskowski meer kiezers moet aanspreken dan alleen stadsbewoners en jongeren, was hij afgelopen tijd op deze thema’s minder uitgesproken. Daarnaast is de gehele campagne naar rechts geschoven, in navolging van de regering-Tusk: zo is Trzaskowski fel op migratie en steunde hij een voorstel om ‘800+’ (een maandelijkse kinderbijlage van 190 euro) alleen toe te kennen aan Oekraïense vluchtelingen die een baan hebben.
‘Wat we nodig hebben is vastberadenheid, jullie stem, en iedereen overtuigen’, zei hij zondagavond. Voor Trzaskowski wordt het een balanceeract, waarbij hij een bredere groep kiezers moet aanspreken zonder zijn progressieve achterban van zich te vervreemden.
De 42-jarige historicus en amateurbokser Karol Nawrocki was vorig jaar nog een onbekende in de Poolse politiek. Nu doet hij 1 juni een gooi naar het presidentschap. Hij is officieel onafhankelijk en profileert zichzelf als ‘burgerkandidaat’. Dat is vooral een truc om te zorgen dat de acht jaren dat PiS aan de macht was, hem niet te veel aankleven.
Maar de partij steunt hem officieel en Nawrocki is in ieder opzicht de kandidaat van PiS, met als vaste stokpaardjes nationalisme en conservatisme, waarin het katholieke geloof, traditie en vaderland een centrale rol hebben. De verwachting is dat Nawrocki, nog meer dan Duda, als president de regering-Tusk in de wielen zal rijden.
Nawrocki was zondag zichtbaar verheugd over het kleine verschil tussen hem en Trzaskowski. ‘Dit alles zal eindigen met onze gemeenschappelijke overwinning, de overwinning van Polen.’ Hij schetste voor zijn toehoorders het schrikbeeld dat straks elke schakel van de uitvoerende macht in de handen van Tusk en de zijnen belandt: ‘Ze hebben al de Sejm (Lagerhuis red.), de senaat en de premier.’
Nawrocki komt uit de havenstad Gdańsk. Als geschiedkundige bekleedde hij belangrijke functies in de jaren dat PiS aan de macht was, als directeur van het Tweede Wereldoorlog-museum in Gdańsk en als hoofd van het Nationaal Herinneringsinstituut. Die laatste instelling staat officieel los van de politiek, maar speelde onder de PiS-regering een belangrijke ideologische rol als vormgever van de Poolse herinneringscultuur. Critici gaven het instituut daarom de orwelliaanse bijnaam ‘het ministerie van het geheugen’.
PiS boekte eerder succes door een relatief onbekende kandidaat naar voren te schuiven: Andrzej Duda in 2015. Nu is het de vraag of ze het succes van toen kunnen herhalen met Nawrocki, die in tegenstelling tot Duda geen enkele politieke ervaring had voorafgaand aan zijn kandidatuur. Zijn campagne kwam moeizaam uit de startblokken. Maar in de loop der weken kreeg Nawrocki de wind eronder en steeg hij in de peilingen. Ook kan Nawrocki rekenen op de officiële steun van president Duda.
Afgelopen twee weken raakte Nawrocki in opspraak nadat in Poolse media werd bericht dat de kandidaat had gelogen over het bezit van een tweede woning. Ook zou Nawrocki het vastgoed op oneigenlijke wijze hebben verkregen van een oudere man met een beperking. Het schandaal heeft hem in de eerste ronde minder geschaad dan analisten voorspelden. De harde kern van PiS gelooft weliswaar de uitleg van de partijtop – er zou sprake zijn van een hetze tegen hun kandidaat – toch zal Nawrocki, evenals zijn tegenstander, meer Poolse harten moeten veroveren dan alleen die van de eigen achterban.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant