‘Visionair’ noemen sommige experts de Finse methode om allergieën en astma aan te pakken: laat kinderen op vroege leeftijd los in de natuur en dien zonodig sneller zware medicijnen toe als er allergieklachten ontstaan. Hoe stevig is het bewijs en wat kan Nederland hiervan leren?
schrijft voor de Volkskrant over medisch onderzoek, psychologie en (neuro-)biologie.
Dieprood kleurt de hooikoortsradar geregeld de afgelopen weken. Door elke provincie waait het stuifmeel van beuken, berken, eiken en essen. Voor een groep van honderdduizenden Nederlanders die deze lucht inademt, betekent dat niesbuien, benauwdheid, tranende ogen en soms zelfs astma-aanvallen.
Wereldwijd steeg het aantal allergie- en astmapatiënten de afgelopen decennia in rap tempo. Beide ziekten komen vaker voor in steden, vermoedelijk omdat kinderen daar opgroeien met een overgevoelige afweer. Met de toename van patiënten steeg ook het aantal onderzoeken naar oorzaken en oplossingen. De enige zekerheid: íéts in het moderne leven stelt het afweersysteem van sommige mensen verkeerd af, waardoor dat overdreven reageert op stuifmeel, andere luchtdeeltjes en bepaalde voedingsstoffen.
Eén plek in Europa wachtte niet meer op nog meer onderzoek: Finland. Daar werd een overheidsprogramma opgezet dat het buitenleven omarmt. Kinderen wroeten weer in de aarde, spelen vaker buiten en zijn veel langer in de natuur. Het idee is dat hun afweersystemen zo al op vroege leeftijd kunnen wennen aan schimmels en microben, waardoor allergische reacties zich niet zomaar ontwikkelen. Kortom: de natuur als allergiepreventie.
Sindsdien ‘keldert’ het aantal astmapatiënten in Finland, schreef de NOS dit voorjaar naar aanleiding van een Leids congres met op de agenda dit Finse programma, dat liep van 2008 tot 2018. Het aantal kinderen dat met astmaklachten naar de eerste hulp moest, is gehalveerd. Ook hoeven steeds minder kinderen een speciaal anti-allergisch dieet te volgen. Heeft Finland daadwerkelijk het antwoord gevonden en zou het hier ook werken?
Eerst laten escaleren
Allergieën, astma en hooikoorts zijn er altijd wel geweest. Maar sinds de jaren zestig van de vorige eeuw komen deze aandoeningen zo’n tien keer vaker voor. Die trend is in alle landen te zien, maar de meest betrouwbare cijfers komen, jawel, uit Finland, uit de medische keuringen van dienstplichtige mannen. In 1966 had hooguit een op de honderd mannen astma of hooikoorts. Nu zijn dat er tien à twintig per honderd.
En dat brengt ziektelast met zich mee, zegt apotheker-gezondheidseconoom Job van Boven van Universitair Medisch Centrum Groningen. ‘De meeste mensen met astma hebben er niet zo veel last van en kunnen het met een pufje wel onder controle houden. Maar 5 procent van de astmapatiënten is dan zo ziek dat ze dure medicatie nodig hebben, van meer dan 10 duizend euro per jaar, en er is natuurlijk ziekteverzuim.’ Van het ziekteverzuim lopen de kosten op tot een jaarlijkse 1.200 euro per werknemer, berekende het RIVM eens.
Is dat allemaal op te lossen met ‘meer natuur’? Die indruk wekt de berichtgeving rond de Finse aanpak wel een beetje, vinden sommige experts die de Volkskrant spreekt. Maar bij het Finse programma komt veel meer kijken, zegt allergie-expert en dermatoloog Marlies de Graaf van UMC Utrecht (UMCU). Zo is een van de pijlers om juist sneller meer medicatie in te zetten bij kinderen die een allergie dreigen te ontwikkelen.
‘In Nederland is het nog de norm om eerst je klachten maar eens aan te zien met een potje onderhoudsmedicatie’, zegt De Graaf. ‘Eerst mag je wat neussprays proberen en het moet wel heel erg worden voordat je iets zwaarders overweegt. We laten het eerst escaleren. In Finland doen ze dat niet. Daar krijgt een kind bij een ontwikkelende allergie al meteen immunotherapie in het ziekenhuis (injecties of pillen met de allergie-opwekkende stof om het immuunsysteem te trainen, red.) en wordt eczeem goed behandeld waardoor de huidbarrière herstelt. Dat kan ook een reden zijn dat de ziektelast daar nu daalt.’
En niet zo’n beetje ook: het aantal ziekenhuisdagen door astma is in Finland meer dan gehalveerd, laat het Finse onderzoek zien. En dat scheelt geld. Meer dan er aan gestegen kosten voor medicatie en vroege behandelingen is bijgekomen. Het laat volgens De Graaf zien dat ‘vrij agressief’ behandelen goed kan uitpakken om erger te voorkomen.
Handen op elkaar
Ook ondergesneeuwd, maar minstens zo belangrijk, is dat het Finse beleid erop gericht is om ontstekingsreacties bij mensen te voorkomen, zegt kinderarts-allergoloog Marike Stadermann, een collega van De Graaf. ‘We weten dat roken ook allergieën kan veroorzaken en de Finnen zijn heel goed bezig om dat terug te dringen.’ In Finland rookt nog maar 10 procent van de bevolking, waar dat in Nederland nog ruim 18 procent is. Sigaretten zijn er duurder en ook op veel plaatsen in de buitenlucht, zoals tijdens concerten, mag er niet meer worden gerookt.
Luchtkwaliteit is nog zo’n mogelijke pijler die iets uitmaakt, vermoedt Huub Savelkoul, emeritus hoogleraar immunologie van Wageningen Universiteit. ‘Als je kinderen buiten laat spelen, zitten ze niet binnen, waar de luchtkwaliteit nogal eens slechter is omdat we onze huizen vaak weinig ventileren. En buiten bewegen die kinderen ook nog eens veel. Alles wat je doet om diep in en uit te ademen, dus rennen, fietsen en voetballen en wat al dan niet, dat is allemaal goed voor de ontwikkeling van je longen en afweersysteem.’
Ga dan wel met je kinderen de natuur in en denk niet dat de eigen achtertuin voldoende is, suggereert Savelkoul. ‘Bovendien kan er in tuingrond verontreiniging zitten en dat is weer ongezond om andere redenen.’ Het helpt om alleen tuin- en potgrond te gebruiken met het RHP-keurmerk: daar zitten gegarandeerd geen zware metalen of pesticiden in – maar gewoon de natuur in gaan is altijd beter.
Tot slot proberen de Finnen ook vroeg te beginnen met gezonde voeding: schotel kinderen zo veel mogelijk verschillende voeding voor. Inclusief bekende allergene voedingsoorten zoals pinda, ei en melk: kinderen die dat al op jonge leeftijd binnenkrijgen, trainen hun afweersysteem en voorkomen zo overreacties die leiden tot voedselallergieën, hooikoorts of astma. Het grote succes van Finland, zegt Stadermann, is dat ze ‘op al deze vlakken tegelijk vooruitgang boeken’. Dat maakt het wetenschappelijk wel wat ingewikkeld, vervolgt ze. ‘Het is lastig om een factor apart te analyseren.’
Aanwijzen waarom het totaalprogramma wél werkt, is wetenschappelijk gezien net zo lastig, zegt medisch statisticus Maarten van Smeden van het UMC Utrecht. ‘Dit is erg moeilijk onderzoek, je hebt het niet over een pilletje testen versus een andere behandeling.’
De lijntjes in de grafieken gaan allemaal een gunstige kant op, maar dat is volgens Van Smeden lastig te koppelen aan het Finse plan. ‘Neem die neergang in het aantal astma-ziekenhuisopnamen. Die begon al tien jaar voordat het nieuwe programma er kwam. Het daalt wel verder, maar je ziet geen trendbreuk, dus het daalt niet nóg sneller dankzij het programma.’
Tegelijk is het Finse programma zo ambitieus, vindt Van Smeden, dat het wel een stootje van een kritische analyse kan hebben. ‘Natuur, biodiversiteit, beleid dat goed is voor mens en milieu, planetary health dus, daar krijg je de handen wel voor op elkaar.’
Zandbak
Intussen neemt het bewijs toe dat allergie en astma inderdaad te voorkomen zijn als kinderen zo vroeg mogelijk in contact komen met meer buitenleven. Zelfs in het toch al groene Nieuw-Zeeland is dat te meten, vertelt Jeroen Douwes, een Nederlandse hoogleraar publieke gezondheid en epidemioloog die verbonden is aan de Massey-universiteit in Nieuw-Zeeland. ‘Wij hebben hier 50 duizend kinderen gevolgd vanaf de geboorte tot ze volwassen werden. Met satellietdata en andere gegevens keken we waar ze woonden, hoe groen het er was en ook welke bomen er in de buurt stonden. Je ziet dan dat kinderen met meer groen een iets kleiner risico op astma hebben.’
Tegelijkertijd maakt het soort planten ook iets uit. Eenheidsworst aan groen beschermt waarschijnlijk minder goed tegen astma en allergie dan divers groen, bleek uit het onderzoek. Hoe dat komt, weet Douwes nog niet zeker. Misschien bevatten de lucht en grond in de buurt van verschillende bomen en struiken ook meerdere soorten microben, schimmels en andere stoffen die goed zijn voor het jonge afweersysteem.
Die vondst sluit aan bij de zogeheten biodiversiteitshypothese. Dat is het idee dat ons afweersysteem door miljoenen jaren evolutie zó gewend is geraakt aan een bepaalde natuurlijke omgeving, dat het die natuur min of meer nodig heeft om normaal te kunnen opgroeien en functioneren, zegt hoogleraar immunologie Thomas Rustemeyer van Amsterdam UMC. ‘Als het afweersysteem die prikkels niet meer krijgt, gaat het zich vervelen en als een peuter om zich heen slaan. We denken daarom dat sommige andere auto-immuunziekten waarbij het lichaam zichzelf aanvalt, zoals MS, colitis ulcerosa en de ziekte van Crohn, misschien deels ook hierdoor ontstaan.’
En hier begint de wetenschappelijke puzzel ingewikkelder te worden. Want precies achterhalen waar het afweersysteem zich het lekkerst bij voelt, is lastig. ‘Het gaat niet om die ene goede bacterie vinden waar alles mee lukt, maar om de combinatie’, zegt dermatoloog Marlies de Graaf.
Een maand lang spelen in een vieze zandbak doet in elk geval íéts, ontdekten Finse onderzoekers. Ze lieten 26 kinderen spelen in zandbakken bij een kinderdagverblijf, de ene helft in een bak met steriel zand, de andere in een bak vol onbehandeld zand waar nog bacteriën op leefden. De huid van de steriele zandbakpeuters bleef na een maand onveranderd, terwijl die van de ‘vieze’ zandbakpeuters onderdak bood aan tig nieuwe microben. Dat is waarschijnlijk gezond, want die helpen het afweersysteem om later in het leven minder heftig te reageren op microben die de kinderen nog gaan tegenkomen.
Niemand twijfelt eraan dat de Finse aanpak zou helpen. De vraag is of het genoeg zal zijn, zegt Douwes. ‘Nieuw-Zeeland is groener dan Nederland en er is meer natuur in de buurt, maar toch hebben we hier in Nieuw-Zeeland veel meer astmagevallen. Dat ligt dus misschien aan iets anders.’
Vandaar dat Douwes denkt dat een combinatie aan westerse leefomstandigheden het afweersysteem op hol doet slaan. Wat betreft loskomen van die klassieke leefstijlproblemen, qua voeding, beweging en buitenlucht, vinkt de Finse aanpak al heel wat vakjes aan, vindt hij. ‘Hier kun je nu al mee beginnen.’
De vonk lijkt overgeslagen. ‘We hoopten echt op een wake-upcall en ik denk dat dat is gelukt’, zegt Hermelijn Smits, die als immunologiehoogleraar aan het LUMC betrokken was bij het Longfonds-congres in Leiden waarop de Finnen het resultaat van hun programma samenvatten. ‘We zeggen eigenlijk tegen iedereen die met kinderen werkt: één keer per week naar de kinderboerderij is niet goed genoeg om allergie en astma te voorkomen. Je moet echt met alles aan de slag.’
‘Visionair’, noemt hoogleraar kinderlongziekten Gerard Koppelman van de Rijksuniversiteit Groningen het Finse plan. ‘Ik was erbij, op het congres, en het maakte echt iets los onder ons. Je kunt nog een duur onderzoek doen en afwachten, je kunt ook zeggen: we gaan hier en nu de boel aanpakken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant