Nog nooit was de gemiddelde leeftijd van moeders in Nederland zo hoog en het aantal geboren baby’s zo laag. Artsen maken zich zorgen over het ‘uitstelgedrag’. Zijn kinderen ‘te duur’ geworden?
is redacteur van Volkskrant Magazine, ze maakt podcasts en schrijft geregeld essays en interviews.
Toen de Amsterdamse vormgever Lisa (40) in de nazomer van 2022 nog steeds geen duidelijkheid had over de kinderwens van haar vriend, besloot ze hem een ultimatum te geven. ‘Ik zei: je hebt tot 1 december, maar dan moet ik het weten. Als hij geen vader wilde worden, dan was dat ontzettend verdrietig, maar dan moest ik verder.’ Ze hadden elkaar tweeënhalf jaar eerder ontmoet, Chris leek toen open te staan voor kinderen; hij wilde weten op welke termijn Lisa wilde beginnen. 38, vertelde zij, dat was de leeftijd waarop ze haar eerste baby in haar armen wilde houden. ‘Het voelde afgetikt, ik was zo opgelucht. Omdat onze relatie nog pril was, begon ik er niet meer over.’
Maar toen haar 38ste dichterbij kwam en ze inmiddels samenwoonden, bleek dat Chris twijfelde aan het vaderschap. ‘Het was een klotetijd, waarin hij geen nee zei, maar ook geen ja. Ik wilde hem niet onder druk zetten, maar ik voelde de natuur in mijn nek hijgen. Dus stelde ik hem dat ultimatum.’ Toen Chris haar na aandringen vertelde dat hij het écht niet wilde, verbraken ze de relatie. Een maand later zat Lisa met een gebroken hart en een opgejaagd gevoel bij een voorlichtingsavond over het invriezen van haar eicellen.
In het jaar dat volgde, injecteerde Lisa zichzelf met hormonen om zo veel mogelijk eicellen te laten rijpen en in te laten vriezen. De kosten: bijna 10.000 euro. Ze ging ook weer daten. Dat bleek ingewikkeld door het liefdesverdriet dat ze nog had. Lisa nam een nieuwe beslissing: ze ging op zoek naar een donor die haar kon helpen zwanger te worden. Een man in haar netwerk bleek haar te willen helpen, maar inseminatie liep niet uit op een zwangerschap, inmiddels zit ze met deze donor in een ivf-traject.
Lisa laat zich niet kisten door deze reproductieve tegenslag. ‘Ik ben een praktische meid. Bij elk embryo dat niet blijft plakken, probeer ik niet te lang te treuren en richt ik me op de volgende. Ik ben nog steeds hoopvol.’ Wel verbaast ze zich over de achteloosheid van sommige 30+-vrouwen om haar heen. ‘Ik zie veel uitstelgedrag, ook bij vrouwen in stabiele relaties. Ze willen eerst aan hun carrière werken, of hun vrijheid niet opgeven. Het lijkt een generatieding’, verzucht ze. ‘Al die millennials die de controle niet willen verliezen: ze durven die stap naar het ouderschap niet te zetten. Terwijl ik denk: begin er nou aan, want je vruchtbaarheid is tanende. Waar wacht je op?’
Nog nooit in de geschiedenis was de gemiddelde leeftijd van moeders zo hoog en het aantal geboren baby’s zo laag. In 2023 kregen Nederlandse vrouwen volgens het CBS gemiddeld 1,4 kinderen, dertien jaar eerder was dat nog bijna 1,8. Een derde van die kinderen heeft een moeder die ouder is dan 35.
Nederlandse vrouwen maken ook steeds vaker gebruik van fertiliteitstrajecten, zoals ivf en icsi. Ook het invriezen van eicellen wint aan populariteit. Uit onderzoek van de Volkskrant bleek dat inmiddels zo’n 2.200 vrouwen ruim 34.000 eicellen in de vriezer hebben liggen. Slechts 25 procent van die eicellen is tot nu toe gebruikt. Behandelaars weten niet of deze vrouwen op een andere manier zwanger worden, of dat ze hun kinderwens hebben opgegeven.
Artsen maken zich ondertussen zorgen over het uitstelgedrag, zoals het opschuiven van de moederleeftijd vaak wordt genoemd. Zo richtten fertiliteitsartsen Odine Aandewiel en Merel van den Berg vorig jaar Stichting Vruchtbaarheid op. Volgens deze artsen overschatten vrouwen stelselmatig hun kansen om natuurlijk zwanger te worden. In een interview met Het Parool in november luidden zij de noodklok: vrouwen zouden zich onvoldoende bewust zijn van hun dalende vruchtbaarheid. ‘Rond het 37ste levensjaar is je eicelvoorraad al met 90 procent geslonken’, kopte de krant.
‘Ik kan me voorstellen dat vrouwen in paniek raken van zo’n kop in Het Parool,’ zegt Aandewiel. ‘Ik wil ze niet onnodig bezorgd maken. Maar ik krijg te vaak stellen in mijn praktijk die geen goed beeld hebben van hun vruchtbaarheid; vrouwen die de veertig zijn gepasseerd en denken dat het wel gaat lukken. Terwijl: op je 40ste is de kans op een natuurlijke zwangerschap 5 procent per cyclus. Ook over ivf zijn de verwachtingen soms onrealistisch. De leeftijd van de vrouw is bepalend voor het succes. Ik vind het verdrietig als een kinderwens onvervuld blijft. Daarom hebben we Stichting Vruchtbaarheid opgezet, waar mensen met vragen terechtkunnen.’
Eigenlijk, vindt Aandewiel, zouden we eerder in ons leven moeten nadenken over kinderen. ‘Nu gaat het op de middelbare school vaak uitgebreid over anticonceptie, maar we zouden al vroeger moeten leren praten over een kinderwens en over vruchtbaarheid. Vooral vrouwen gun ik meer informatie, zodat ze een afgewogen keuze kunnen maken.’
Diplomaat Emma (32) heeft geen wake-upcall nodig, zij piekert zich nu al suf over haar biologische klok. De stress begon op haar 30ste verjaardag. ‘Het leven lijkt soms een grote ratrace van hypotheek, baan, baby. Op die verjaardag realiseerde ik me dat ik aan het verliezen was: ik was nog helemaal nergens.’ Drie jaar geleden verhuisde ze voor haar droombaan naar een Nederlandse ambassade in het buitenland. Aanvankelijk genoot ze van dat avontuurlijke bestaan. Maar nu, als single vrouw met kinderwens, voelt ze dat ze een beslissing moet nemen.
Moet ze meer haar best doen om een partner te vinden? Terug naar Nederland verhuizen om haar kansen op een kind te vergroten? Het alleenstaand moederschap omarmen? ‘Soms twijfel ik of ik het überhaupt wil. Ik heb een vrij realistisch beeld, omdat ik overal om me heen moeders zie worstelen met een oneerlijke zorgverdeling, maar ook met de saaiheid van het zorgen voor een kind.’ Piekeren over haar afstervende eicellen helpt Emma niet. ‘Het voelt ook oneerlijk. Als ik een man was, had ik nu genoten van mijn vrijheid.’
Paniek. Stress. Onzekerheid. In haar boek The Panic Years; Dates, Doubts, and the Mother of All Decisions (2021) beschrijft de Britse journalist Nell Frizell de prestatiedruk die 30+-vrouwen steeds vaker ervaren. Zij moeten alles binnen een door hun biologie ingesnoerde tijdspanne op de rit zien te krijgen: opleiding, baan, relatie, koophuis en vervolgens baby’s. Dat leidt niet zelden tot fertiliteitsstress. Volgens Frizell wordt er te gemakzuchtig geoordeeld over ‘uitstelmoeders’, terwijl de keuzestress in die fase soms verlammend en gekmakend is.
Dat vindt ook Lizzy van Hees (35), schrijver en medepresentator van de podcast Steeds meer singles. ‘Er wordt nogal eens gesuggereerd dat vrouwen nog een paar jaar naar Lowlands willen voordat ze aan kinderen beginnen. Maar wij krijgen mails van vrouwelijke luisteraars die wekelijks in tranen zijn omdat ze nog geen moeder zijn. Die vrouwen weten dondersgoed dat hun vruchtbaarheid afneemt; ze hebben daar juist veel stress over en voelen zich op de datingmarkt soms weggezet als een soort piranha’s die op potentiële vaders jagen.’
Volgens Van Hees zitten we in een complexe cultuurverschuiving. ‘Veel vrouwen zijn opgevoed met de Postbus 51-slogan ‘Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid’. Een goede opleiding kiezen, carrière maken, zelfstandig zijn – het moet allemaal in dezelfde tijd gebeuren als kinderen krijgen. Dat is stressvol. Mijn moeder was op mijn leeftijd al uitgebaard. Maar ik heb pas sinds kort een stabiele relatie. Ik moet hard werken om de eindjes aan elkaar te knopen en kom niet in aanmerking voor een koophuis. Eigenlijk is kinderen krijgen steeds meer een vorm van ‘quiet luxury’ geworden; gezinnen zijn alleen weggelegd voor bemiddelde mensen die er op tijd aan kunnen beginnen.’
Dat ziet ook Daniël van Wijk, onderzoeker aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut. Van Wijk onderzoekt de economische factoren die meespelen bij het krijgen van het eerste kind. Hij promoveerde op een studie waaruit bleek dat kinderen steeds duurder zijn geworden en dat mensen zonder bestaanszekerheid hun kinderwens vaker uit- of afstellen. Vorig jaar publiceerde hij een onderzoek naar de woningmarkt en de timing van kinderen. Wat bleek: hoe hoger de woningprijs in een regio, des te meer zakte het geboortecijfer.
‘Steeds vaker krijgen mensen niet het aantal kinderen dat ze willen’, zegt Van Wijk. ‘Nederlanders vinden financiële zekerheid een belangrijke voorwaarde, maar het duurt steeds langer voordat ze een koophuis en een vast contract hebben. Dat leidt ertoe dat mensen hun eerste kind uitstellen. Het zijn nu vooral mannen en vrouwen met lagere inkomens die ongewenst kinderloos lijken te blijven. Ook de keuze voor het alleenstaand moederschap wordt lastig, omdat mensen dan op één salaris een gezin moeten onderhouden. Dat durven ze niet aan.’
Zijn kinderen te duur geworden? Kinderwenscoach Evelien de Jong ziet dit onderwerp vaak terugkomen in haar praktijk. Volgens haar vormen de financiële zorgen slechts een deel van de twijfel. ‘Vrouwen in relaties twijfelen ook aan de invulling van het moederschap, want het blijkt in de praktijk verdomd moeilijk om de zorg fiftyfifty te verdelen.’
Een andere groeiende groep in De Jongs praktijk bestaat uit stellen die bang zijn dat hun relatie na de komst van een kind verslechtert. ‘Eigenlijk staat de romantische liefde steeds meer op gespannen voet met een kinderwens. Single vrouwen willen wachten op een partner en koppels zijn bang voor de druk die een kind op hun relatie legt. We zouden mede daarom alternatieve gezinsvormen meer moeten steunen. Nu worden alleenstaande ouders, co-ouders en lhbti-gezinnen nog vaak gediscrimineerd.’
Nederland staat ondertussen niet alleen in haar reproductieve geworstel. De paniekjaren zijn uitgewaaierd over diverse continenten, Azië voorop. In Zuid-Korea kregen vrouwen in 2023 slechts 0,7 kinderen en werd de ‘demografische nationale noodtoestand’ uitgeroepen. Zuid-Korea kent de grootste loonkloof ter wereld, genderongelijkheid lijkt een dempend effect te hebben op de kinderwens. In Taiwan, waar vrouwen gemiddeld 0,89 kinderen krijgen, wordt de datingmarkt als schuldige aangewezen. De Taiwanese overheid organiseert matchmaking-evenementen, terwijl universiteiten cursussen over relaties en daten aanbieden.
Ook in Europa daalt het geboortecijfer fors. In landen als Malta, Italië en Spanje worden gemiddeld 1,1 kinderen geboren per vrouw. Zelfs in sterk geëmancipeerde, progressieve landen als IJsland en Zweden krijgen mensen minder baby’s. ‘Het zijn verschillende economieën en culturen, toch zie je dezelfde trend’, zegt Alice Evans, sociaal wetenschapper verbonden aan King’s College London.
Evans deed de afgelopen jaren onderzoek naar de kinderwens van mannen en vrouwen. Vrouwen, stelt zij, hebben zich geëmancipeerd en willen eerst hun positie op de arbeidsmarkt versterken, maar ook in landen met een lage vrouwelijke arbeidsparticipatie daalt het geboortecijfer. Ook de stijgende kosten van levensonderhoud spelen een rol. Maar wie uitzoomt ziet een duidelijke gemene deler: romantische relaties. ‘Mensen blijven langer alleen, trouwen minder en hebben steeds vaker een solitaire levensstijl. Ze wonen vaker alleen en gaan minder vaak uit.’
Volgens Evans is er dan ook sprake van een wereldwijde intimiteitscrisis. ‘Samenlevingen vieren individualisme en vrijheid, terwijl technologiebedrijven steeds meer tijd opeisen in de aandachtseconomie. Zelfs in samenlevingen die minder op het individu zijn gericht, zijn mensen vaker single en besteden ze meer tijd aan hun mobiel dan aan elkaar.’
Een dalend geboortecijfer hoeft op zich geen probleem te zijn, maar het stelt samenlevingen wel voor grote uitdagingen. Evans: ‘Bij bevolkingskrimp (een geboortecijfer van onder de 2,1 kinderen per vrouw, red.) zijn er minder mensen om de pensioenen van niet-werkende ouderen te bekostigen. Progressieve politici zijn tot nu vrij stil geweest in het debat over geboortecijfers, het onderwerp wordt vooral geagendeerd door rechts.’
Op de radicale rechterflank stellen leiders dwingende babybonussen voor (Viktor Orbán) of maken zij mensen belachelijk die er juist bewust voor kiezen geen kinderen te krijgen (J.D. Vance). De opmerkelijkste stroming is die van de ‘pronatalisten’; een coalitie van voornamelijk Amerikaanse conservatieve christenen en techondernemers die waarschuwen voor de ondergang van de wereld als mensen zoals zijzelf zich niet op grote schaal voortplanten. Hun voorman, Tesla-baas en Trump-rechterhand Elon Musk, heeft minstens veertien kinderen bij vier vrouwen. Ingewijden schatten dat zijn kinderschare inmiddels veel groter is. De Amerikaanse krant The Wall Street Journal beschreef onlangs dat Musk zijn platform X inzet om vrouwen te rekruteren als (betaalde) moeders van zijn ‘kinderlegioen’ en dat sommige vrouwen met geheimhoudingsverklaringen het zwijgen wordt opgelegd.
De oplossingen die deze pronatalisten en radicaal-rechtse politici aandragen, staan niet zelden haaks op vrouwenemancipatie. Vrouwen moeten terug naar de traditionele moederrol, al dan niet beloond met een bonus of belastingvoordeel voor hun (witte) baby’s. Queer gezinnen zijn ondertussen ‘niet natuurlijk’. Evans: ‘Vaak krijgt het feminisme de schuld van het lage geboortecijfer. Maar het zijn net zo goed mannen die soms uitstelgedrag vertonen, die hun vrijheid verkiezen boven de verantwoordelijkheid van een gezin.’
Geldt dat ook voor Nederlandse mannen? De Rotterdamse leraar David (37) wil graag kinderen. ‘Ik begin er altijd over tijdens de eerste date’, zegt hij. ‘Ik check of de vrouw met wie ik date zorgzaam is, of ze het in zich heeft om moeder te worden. Maar ja, ik heb zeeën van tijd, minstens tien jaar, om vader te worden.’ De Haagse podcasteditor Pim (32) zou het liefst tot zijn 45ste wachten voordat hij kinderen krijgt. ‘Zo oud was mijn vader ook toen hij mij kreeg. Ik begrijp hem wel, ik ben er zelf financieel en emotioneel nog niet klaar voor. Tegelijkertijd wil ik ook geen oude vader zijn. Mijn vriendin is 29 en twijfelt nog, dus we mijden het onderwerp maar.’
De Amsterdamse Bart (32), werkzaam bij een groot techbedrijf en verloofd, ziet vooral vrouwen twijfelen. ‘Mijn vrienden zijn er allemaal wel klaar voor, maar hun vriendinnen juist niet. Ze zijn bang dat hun carrières een deuk oplopen.’ Of dat terecht is? Bart: ‘Nou, ik denk wel dat de zorg voor kinderen iets meer bij vrouwen terechtkomt, ook al is er onder mijn generatiegenoten veel veranderd. In mijn bedrijf heeft maar één man een papadag. Vier dagen werken zit er voor mij niet echt in, ik vind mijn werk ook te leuk.’
‘Vrouwen die bang zijn voor hun carrière, zijn niet gek’, zegt Sophie van Gool, econoom en schrijver van het boek Waarom vrouwen minder verdienen (2021). Volgend jaar verschijnt haar boek De moedereconomie, waarin ze pleit voor eerlijkere betaling en verdeling van zorg. Nu ervaren veel vrouwen nog een ‘babyboete’. ‘Volgens onderzoek van het CPB gaan vrouwen er gemiddeld 46 procent in salaris op achteruit als ze moeder worden, terwijl dat voor mannen 0 procent is. Die loondaling komt deels doordat vrouwen minder gaan werken, maar ook doordat ze overstappen naar minder betaalde functies. Ik denk niet dat dit vrijwillig gebeurt, het is uit noodzaak geboren, want vaders gaan zelden minder werken en schooltijden sluiten niet goed aan bij het werkende leven.’
Ook is er nog steeds sprake van zwangerschapsdiscriminatie, zegt Van Gool. ‘Contracten worden niet verlengd, vrouwen lopen promoties mis of worden niet aangenomen als ze zwanger zijn tijdens hun sollicitatie. Werkgevers zouden moeten stoppen met het straffen van vrouwen voor het moederschap.’
Mannen meer betrekken in het gesprek, daarvoor pleit journalist Tomas Vanheste in zijn onlangs verschenen boek Mannen die zwijgen, over mannelijke (on)vruchtbaarheid. Volgens Vanheste wordt de mannelijke kinderwens nog te veel miskend. ‘Het idee leeft dat vooral vrouwen een sterke kinderwens hebben en het voor mannen niet per se hoeft’, zegt Vanheste. ‘Mannen die het wel willen, zijn er doorgaans van overtuigd dat het goedkomt. Als blijkt dat er problemen zijn met hun vruchtbaarheid, is dat een enorme aanslag op hun mannelijkheid en zijn ze in hun verdriet vaak sterk geïsoleerd.’
Vanheste werd zelf geconfronteerd met onvruchtbaarheid en onderzoekt in zijn boek de wereldwijd afnemende kwaliteit van sperma. Hij benadrukt dat ook mannen zich moeten verdiepen in hun vruchtbaarheid, en al veel eerder hun kinderwens moeten onderzoeken.
Ondertussen kiezen hoogopgeleide vrouwen steeds vaker voor een baby buiten de romantische relatie. Neem de Amsterdamse ict-manager Charlie (34), sinds januari op zoek naar een homokoppel om de zorg voor een kind te delen. Charlie heeft geprobeerd de liefde te vinden. ‘Ik heb ontzettend veel gedatet en vorig jaar zelfs een bemiddelingsbureau ingeschakeld om een partner te vinden, maar zonder succes. Ik wilde het moederschap niet aan het lot overlaten, dus ging ik op zoek naar oplossingen.’
Via de stichting Meer dan Gewenst, die wensouders via speeddates aan elkaar koppelt, is ze nu aan het ‘daten’ met homokoppels. ‘Het liefst zou ik deze zomer zwanger zijn. Maar Meer dan Gewenst adviseert wensouders om minstens een jaar uit te trekken om elkaar te leren kennen. Er zijn veel dingen om te bespreken voordat je aan kinderen begint, dat zouden stellen eigenlijk ook moeten doen, want veel van hen eindigen ook in een co-ouderschap situatie.’
Journalist Malou van der Starre (39) wilde paniek graag voorkomen, ze maakte er de podcast Eitje over. ‘Ik ging op mijn 33ste voor het eerst naar de fertiliteitskliniek. Ik was jong, ze vroegen nog of ik niet eerst mijn eicellen wilde invriezen. Maar ik wilde niet wachten op de liefde, dat kon altijd nog.’
Het hielp Van der Starre dat er in haar familie veel gezinsvormen voorkomen. ‘Ik heb tantes zonder kinderen, twee waren (bewust) alleenstaand moeder, eentje had een relatie met een vrouw. En het één was niet beter of normaler dan het ander.’ Na drie jaar werd Van der Starre na een ivf-traject zwanger. Ze heeft nu dankzij een Deense donor een dochter van 3. ‘Ik heb nergens spijt van. Tuurlijk is het soms pittig, maar als ik om me heen kijk is het ouderschap met jonge kinderen dat sowieso. Soms ben ik blij dat ik niet ook nog energie in een relatie hoef te stoppen. Ik hoef alleen te overleggen met mijzelf, dat geeft rust.’
Tot slot terug naar Lisa uit het begin van dit verhaal. Die is op haar 40ste nog niet zwanger, maar er gloren kansen: twee nog niet teruggeplaatste embryo’s uit het ivf-traject met haar donor, en achttien nog ongebruikte ingevroren eicellen. ‘Ik ben vol goede moed dat dit gaat lukken. Misschien had ik eerder moeten beginnen, maar het voelt goed dat ik alles heb gedaan wat binnen mijn macht lag om moeder te worden.’
Praten over een kinderwens bleek een gevoelige kwestie voor veel geïnterviewden. Om privacyredenen zijn de namen van Lisa, Emma, Charlie, Pim en Bart gefingeerd. Ook zijn enkele details van hun verhaal gewijzigd.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant