Portugal gaat zondag – alweer – naar de stembus voor landelijke verkiezingen. In het land groeit de invloed van de vele Braziliaanse immigranten. Zij scharen zich opvallend vaak achter de radicaal-rechtse partij Chega, die immigratie juist aan banden wil leggen.
is correspondent Spanje, Portugal en Marokko van de Volkskrant. Hij woont in Madrid.
Op het eerste gezicht is Braga een doodgewone Portugese stad. Het centrum bestaat uit duizend-en-een kerken, opgetrokken uit graniet en wit pleisterwerk. Op het grote Praça da República draaien mannen en vrouwen, met heupen soepeler dan hun leeftijd doet vermoeden, rondjes in een folkloristische dans, begeleid door het geklapper van castagnetten. De restaurants serveren kabeljauw.
Pas na een paar dagen in de stad zie je dat achter die oer-Portugese façade een Braziliaans raderwerk schuilgaat. De receptionist in het hotel, de ober in de taverne, de taxichauffeur: van al hun tongen rolt het Braziliaanse accent, dat vrolijker en opener klinkt dan het ‘Europese’ Portugees.
Ook Cibelli Almeida (56) heeft die tongval behouden na haar aankomst in 2011 in Braga, de stad waarin ze ‘wil leven en sterven’. ‘Hier voelde ik me voor het eerst veilig, snap je? Dat gevoel heb ik in mijn land nooit gehad. Ik ben misschien wel twintig keer overvallen.’
Het is ook waarom Almeida, op deze zonnige middag in mei, flyers staat uit te delen voor de radicaal-rechtse Chega. Dat die partij immigratie aan banden wil leggen, is voor haar en andere geboren Brazilianen geen bezwaar, maar juist een reden om zich achter Chega te scharen.
Haar geliefde Braga, zegt ze, wordt voor haar gevoel met de dag onveiliger. ‘En dat komt, helaas, ook door immigranten uit mijn eigen land.’
Wat een feest van de democratie zou moeten zijn, bezorgt Portugal de laatste jaren vooral een kater: landelijke verkiezingen. Op zondag 18 mei strompelt het land voor de derde keer in vier jaar tijd naar de stembus. Dat is nodig doordat de centrumrechtse premier Luís Montenegro in maart ten val kwam vanwege beschuldigingen van belangenverstrengeling.
Desondanks bleef Montenegro aan als leider van zijn Aliança Democrática (AD) en gaat hij met 32 procent van de stemmen aan kop in de peilingen. Die wijzen op een herhaling van de verkiezingsuitslag van vorig jaar.
Zelf zal Montenegro dat zien als bewijs voor een breed geloof in zijn onschuld. Maar wie met Portugezen over de politiek praat en hun diepe desillusie hoort, kan ook denken dat zij tot een heel andere conclusie zijn gekomen. Namelijk dat het geen bal uitmaakt op wie ze stemmen.
Ook de man die vóór Montenegro het land leidde, António Costa, vertrok immers om een integriteitskwestie. Costa, die premier was namens de sociaaldemocratische PS, trad af na (nooit bewezen) verdenkingen van corruptie. Zijn PS, de andere traditionele regeringspartij van het land, staat nu tweede in de peilingen.
De opeenvolgende regeringscrises en verkiezingsrondes geven de indruk van een land dat piepend tot stilstand is gekomen. Toch is Portugal onder de motorkap volop aan het veranderen.
Dat heeft alles te maken met immigratie. Portugal, lang een land vanwaaruit vooral jongeren vertrokken voor een beter leven, is stilletjesaan een migratiebestemming geworden.
Eind vorig jaar telde het land meer dan 1,5 miljoen immigranten, op een totale bevolking van 10,6 miljoen. Dat zijn 1,1 miljoen immigranten meer dan zeven jaar geleden. Verreweg de grootste groep? Brazilianen.
Op de vlucht voor economische instabiliteit en onveiligheid in eigen land strijken zij in enorme aantallen neer in Portugal. Dat land staat niet bekend als de economische motor van Europa, maar biedt hun een uniek voordeel: de gedeelde taal.
Al meer dan zeshonderdduizend Brazilianen hebben een verblijfsvergunning gekregen, becijferde de krant Diário de Notícias vorig jaar. Het werkelijke aantal inwoners van Braziliaanse afkomst ligt nog hoger: wie al over een Portugees paspoort beschikt – na vijf jaar kunnen immigranten de nationaliteit aanvragen –, telt niet meer mee in de statistieken.
Dat geldt bijvoorbeeld voor Cibelli Almeida. Met haar emigratie in 2011, begonnen met een doctoraat aan de universiteit van Braga, ging de hr-consultant de grote stoet van haar landgenoten voor.
Op weinig plaatsen drukken de Brazilianen zo’n stempel als op Braga. In deze noordelijke stad wonen er volgens schattingen twintigduizend. Dat zijn er minder dan in grotere steden als Lissabon en Porto, maar doordat Braga slechts tweehonderdduizend inwoners telt, leggen zij veel gewicht in de schaal. Inmiddels wordt de stad gekscherend Braguil genoemd: een samentrekking van Braga en Brasil.
Al sinds het allereerste begin, in 2019, is Almeida betrokken bij de radicaal-rechtse Chega. ‘Ik ben lid nummer 501’, glundert ze op het Praça da República, in het hart van de stad.
Met een twintigtal andere Chega-leden heeft Almeida zich opgesteld voor een witte partytent. Uit de door het gezelschap neergezette speakers barst de opzwepende stem van André Ventura, de leider van Chega.
Onder Ventura’s charismatische leiding is de partij, waarvan de naam ‘Genoeg’ betekent, sinds 2019 uitgegroeid tot de derde van het land. Bij de verkiezingen van vorig jaar behaalde Chega bijna een vijfde van de stemmen. Dat leverde de partij een recordaantal zetels op.
Getalsmatig tekende zich na die uitslag een rechtse coalitie met de AD af. Premier Montenegro, die regeren met radicaal-rechts tot op heden resoluut heeft afgewezen, besloot echter om een minderheidsregering zonder Chega te vormen.
Die keuze pakte voor hem niet gelukkig uit. Zonder meerderheid moest Montenegro toezien hoe het parlement hem in maart tot aftreden dwong, mede dankzij de belangrijke stem van Chega.
In de peilingen stevent de radicaal-rechtse partij nu opnieuw af op de derde plek, met ruwweg hetzelfde percentage aan stemmen. En dus hoopt Chega-leider Ventura dat Montenegro na zondag wél tot het inzicht komt dat een rechtse coalitie de enige weg voorwaarts is.
Wie dat ook hoopt, is Cibelli Almeida. De flyers die zij uitdeelt, prijzen het lik-op-stukbeleid dat de geboren Braziliaanse voor Chega deed vallen: immigranten deporteren die ernstige delicten plegen. Meer surveillancecamera’s installeren. Quota voor het aantal immigranten instellen. Almeida: ‘Alle Portugezen hebben gezien hoe de deuren wagenwijd zijn opengezet, en hoe het land er nu aan toe is.’
Ze doelt op de toegenomen onveiligheid die zij en vele andere kiezers zeggen te ervaren. Toch geven de officiële criminaliteitscijfers een genuanceerder beeld van de staat van de binnenlandse veiligheid.
In vergelijking met 2017 – het jaar waarin de toenmalige linkse regering besloot de regels voor immigranten te versoepelen om de snelle vergrijzing tegen te gaan – was er in 2024 bijna 4 procent meer criminaliteit. De algehele criminaliteit is daarmee krap een procent harder gestegen dan het inwonertal in die jaren.
Tegelijkertijd lag het aantal gevallen van zware criminaliteit juist 6 procent lager. Uit een analyse van de criminaliteitscijfers, vorig jaar uitgevoerd in opdracht van de krant Público, bleek daarnaast dat die geen verband hielden met de toegenomen immigratie.
Almeida gelooft zulke statistieken niet. ‘Ineens zijn hier zakkenrollers. Die zag ik eerder nooit.’ Volgens de officiële cijfers is het aantal diefstallen door zakkenrollers niettemin praktisch gehalveerd sinds 2017.
En dan was er in maart de moord op een 19-jarige Portugees, om het leven gebracht met messteken in Braga. De verdachte is een Braziliaan die sinds 2023 in het land woonde. ‘Zeggen dat zoiets niets met immigratie te maken heeft’, vindt Almeida, ‘is de werkelijkheid ontkennen.’
Even later deelt ze een flyer uit aan een Braziliaans stel, jong en verzorgd gekleed. ‘Wie is dat?’, wijst hun zoontje naar de breed lachende partijleider Ventura op de voorkant. ‘De volgende premier van Portugal’, antwoordt zijn vader, ‘se Deus quiser.’ Als God het wil.
Met haar enthousiasme voor Chega is Almeida verre van een uitzondering. Harde cijfers over het aantal Braziliaanse sympathisanten zijn er niet, maar zeker is dat de steun voor de partij in Braga ‘heel sterk’ is, zegt Alexandra Gomide (55). ‘Als het gesprek op politiek komt, zul je de meerderheid van de Brazilianen één partij horen noemen: Chega.’
Gomide kan het weten. Sinds 2018 leidt zij UAI (Unie, Steun en Integratie), een vereniging die jaarlijks honderden Brazilianen helpt bij het zetten van hun eerste stapjes in Braga.
De steun van zo veel van haar landgenoten voor een partij die zeer kritisch staat tegenover immigratie lijkt paradoxaal, maar er zijn verklaringen. De Brazilianen die achter Chega staan, zegt Gomide, ‘zijn zonder twijfel aanhangers van Bolsonaro’.
Zijn naam is gevallen. Jair Bolsonaro, de radicaal-rechtse populist die tussen 2019 en 2022 president van Brazilië was en officieel verdacht wordt van een poging tot een staatsgreep. Tijdens zijn bewind beloofde Bolsonaro dat criminelen ‘als kakkerlakken zouden sterven’.
Hoewel de toon van Chega-leider Ventura minder radicaal is, deelt hij de focus op repressie met Bolsonaro. In de krant Observador zei Ventura twee weken geleden dat zijn land weliswaar arbeidsmigranten nodig heeft, maar niet mag toestaan dat ‘het criminele uitschot dat Brazilië heeft overspoeld, nu Portugal komt overnemen’. Ook verdedigt Ventura de chemische castratie van plegers van kindermisbruik.
Wat hij en Bolsonaro eveneens gemeen hebben, is dat ze zichzelf zien als beschermers van de ‘christelijke waarden’ die voor veel gelovige Brazilianen zo belangrijk zijn. Zo voerde Chega oppositie tegen het recht op euthanasie en trekt Ventura van leer tegen ‘genderideologie op scholen’.
De partijleider ziet Brazilianen en andere nieuwkomers uit de voormalige Portugese koloniën bovendien als eersteklasmigranten. Als christenen zijn zij geen onderdeel van de ‘islamisering van Europa’ die hij vreest.
‘Het is anders om immigranten te ontvangen uit Brazilië of Angola dan uit Afghanistan of Pakistan’, heeft Ventura herhaaldelijk gezegd. ‘Wie uit Brazilië komt, spreekt de taal en deelt het joods-christelijke denkkader.’
Tussen 2017 en 2023 vroegen 125 duizend Brazilianen de Portugese nationaliteit aan. Zij hebben stemrecht. Dat hadden er meer kunnen zijn. Lang was het zo dat wie zich na vijf jaar tot Portugees liet naturaliseren, zijn of haar geboortepaspoort verloor.
Pas twee jaar geleden verruimde het Braziliaanse parlement de mogelijkheden om twee paspoorten te hebben. Voor Gomide was dat het moment om het Portugese staatsburgerschap en daarmee stemrecht aan te vragen.
Die stap zullen veel meer van haar landgenoten de komende jaren gaan zetten. ‘De Braziliaanse gemeenschap kan hier straks verkiezingen beslissen’, zegt ze.
Tot het zover is, is de metamorfose van steden als Braga vooral te herkennen aan de coxinha-kipkroketjes uit São Paulo, die lonken in de vitrines van restaurants. En aan de klanken van de samba, die je toewaaien vanuit openstaande cafédeuren.
Dat laatste is het geval bij biercafé Alma do Raio. Binnen hebben Michel en Catarina Oliveira, een Braziliaans-Portugees stel en dansduo, het bruine meubilair aan de kant geschoven. Het is tijd voor samba de gafieira: een variant met slepende voetbewegingen, een invloed van de tango.
Ondanks de plensbui deze avond zijn vier cursisten komen opdagen voor hun les. Een van hen is Enrico Manfron (28). In de pauze blijft hij zijn nog wat onbeholpen draaien oefenen. ‘Het is pas mijn tweede les’, lacht hij verlegen. Zijn vriendin Giuliana Silva (27) heeft hem hiernaartoe meegesleept.
Vier jaar geleden verhuisden de twee Brazilianen, die beiden in de ict werken, van hun thuisstad Curitiba naar Portugal. Omdat vrienden van haar al in Braga woonden, kozen ze voor deze ‘rustige stad met mogelijkheden’, vertelt Silva. ‘We hebben hier een huis met tuin en een balkon. Dat zou in Curitiba op onze leeftijd onmogelijk zijn.’
Het is grappig, zegt ze: ‘Ik wilde altijd al de samba leren dansen. Maar pas sinds ik in Portugal woon, heb ik tijd en geld genoeg om ook echt lessen te volgen.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant