Scenarioschrijver Gerard Soeteman maakte zij aan zij met Paul Verhoeven veelbesproken speelfilms zoals Turks Fruit, Soldaat van Oranje en Zwartboek. De oorlog, die zijn opvattingen ‘totaal’ had bepaald, keerde vaak terug in het werk van de Rotterdammer. Vrijdag overleed hij op 88-jarige leeftijd.
is verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over populaire cultuur, media en muziek.
Op een balkon met uitzicht op de Middellandse Zee en de jachthaven van Altea bootste de gevierde verhalenverteller Gerard Soeteman zes jaar geleden spontaan het geluid van een vliegtuig na, een viermotorige Engelse bommenwerper om precies te zijn. In een lang en amusant gesprek met de Volkskrant was de Tweede Wereldoorlog ter sprake gekomen, en specifiek de bombardementen op de Hoogovens in Velsen.
‘Het was spannend en feestelijk’, zei Soeteman in een enthousiaste terugblik op de gebeurtenis uit zijn jeugd. ‘We zagen en hoorden de vliegtuigen. Het was een film, en wij op de grond waren de toeschouwers. We hoorden het afweergeschut van de moffen en de ontploffende granaten en zagen de scherven die naar beneden vielen.’
Steeds meer realiseerde hij zich dat zijn leven en zijn opvattingen ‘totaal’ waren bepaald door de Tweede Wereldoorlog, en niet alleen in negatief opzicht, vertelde hij aan de Spaanse kust. ‘Het was een buitengewoon interessante en spannende tijd, de oorlog, zeker voor kinderen.’
De Rotterdamse scenarioschrijver (en ontdekker van Rutger Hauer) overleed vrijdag, hij werd 88 jaar. Met zijn tweede vrouw, de voormalige advocaat Lyke Marree, woonde hij afwisselend in Rotterdam en Altea. Hun band was hecht, zo bleek, en liefdevol. Soet, zoals zij hem noemde, sprong van de hak op de tak en doorspekte zijn verhaal met mild-cynische grappen.
Zij aan zij met regisseur Paul Verhoeven gaf deze man de Nederlandse cinema aanzien en allure. Samen maakten ze onder meer de veelbesproken speelfilms Turks Fruit (1973), Soldaat van Oranje (1977), Spetters (1980), De Vierde Man (1983) en Zwartboek (2006).
Misschien wel zijn grootste succes boekte Soeteman met een andere regisseur, Fons Rademakers. Het oorlogsdrama De Aanslag, met zijn scenario, won in 1987 een Oscar. Vanwege zijn enorme bijdrage aan de Nederlandse filmgeschiedenis werd Soeteman in 2017 geëerd met een Gouden Kalf voor de filmcultuur.
De oorlog keerde frequent terug in zijn werk, ook het avontuurlijke aspect. ‘Beetje oorlog, best spannend’, liet Soeteman Rutger Hauer in zijn rol als verzetsman Erik Lanshof zeggen in Soldaat van Oranje.
Een van zijn eerste jeugdherinneringen betrof het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940. Vier jaar was Soeteman destijds. ‘Op de arm van mijn vader heb ik de stad zien afbranden. Het werd later alleen geëvenaard door de film Gone with the Wind, met die grote brand in Atlanta. Die ouwe knakkers die die film maakten, hadden dat heel goed gezien. Zo brandt een stad.’
Ook het huis van het gezin Soeteman in Rotterdam werd verwoest. Een verhuizing naar Beverwijk volgde. Zijn vader was een communist met een zucht naar avontuur. Op zijn veertiende liep hij van huis weg. Hij was boksinstructeur in Zuid-Afrika en wilde wapens smokkelen om de communistische strijders in de Spaanse burgeroorlog te steunen. ‘Daar stak mijn moeder een stokje voor.’
Na de oorlog keerde het gezin vanuit Beverwijk terug naar Rotterdam, noodgedwongen. Het expeditiebedrijf van zijn vader ging op de fles, vanwege zijn politieke overtuiging. ‘Hij kreeg te horen dat hij zich gedeisd moest houden. Hij werd geboycot. Kaltgestellt. Ideologie is niet goed, dat keert zich tegen je. Je wordt buitengesloten. Dat had ik op mijn twaalfde al in de gaten.’
Soeteman werd een lezer, net zoals zijn vader. Na een studie Nederlandse taal- en letterkunde vond hij een betrekking in Hilversum, als vertaler en redacteur bij de NTS en later de NOS. Voor meer dan zestig tv-documentaires, veelal historisch en met een maatschappijkritische inslag, schreef hij het scenario. ‘Ik ben trotser op die documentaires dan op de speelfilms.’
Net zoals Paul Verhoeven had hij in Leiden gestudeerd, tegelijkertijd zelfs. Soeteman vertelde er in 2018 over op de site van zijn oude universiteit. Verhoeven en hij zagen elkaar toevallig terug toen de NTS hem opdracht had gegeven om een historische jeugdserie te schrijven, naar het voorbeeld van het Britse Ivanhoe, het Franse Thierry la Fronde en het Vlaamse Johan en de Alverman.
‘Paul Verhoeven werd aangetrokken als regisseur. Ik herkende hem, want ik had twee jaar tegenover hem gezeten in de Leidse Universiteitsbibliotheek. Niet dat we toen met elkaar omgingen, hij herkende me zelfs niet. Maar het schiep wel een band.’
De legendarische ridderserie Floris (1969) werd het vliegwiel van hun carrières, de start van een samenwerking die zowel de schrijver als de regisseur tot grote hoogte stuwde. Zonder hem, zei Verhoeven zaterdag in een reactie op zijn dood, ‘zou ik in dit vak nooit zover zijn gekomen. Hij zag dingen die niemand anders zag en hij leerde mij hoe je in een film een goed verhaal in elkaar zet.’
Verhoeven reageerde ook op de breuk die tussen hen beiden ontstond, na een geschil over het scenario van Benedetta, de film over een middeleeuwse lesbische non die na een lange aanloop in 2021 in première ging. Waar Soeteman haar feminisme, intellectuele vermogens en charisma centraal wilde stellen, koos Verhoeven volgens hem voor de seks. ‘Hij is uitsluitend geïnteresseerd in het gefrutsel aan de geslachtsdelen. En dat interesseert mij niet zo.’
Het was niet hun eerste botsing. ‘We waren allebei Leidse studenten, we keken hetzelfde tegen de wereld aan’, zei Verhoeven. ‘We konden soms hard botsen omdat we allebei eigenwijs waren. Maar we maakten het ook altijd weer goed, dat was denk ik ons geheim.’
Of hij er iets voor voelde om zijn memoires te schrijven, was in 2019 een van de vragen aan Gerard Soeteman, de veelschrijver met de enorme staat van dienst. Nee, zei hij gedecideerd, dat had geen zin, zijn leven was immers samen te vatten in een eenkolomsberichtje. Zijn vrouw protesteerde, en terecht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant