Het is de komende twee weken erop of eronder voor de Poolse regering van Donald Tusk. Deze zondag kiezen Polen een nieuwe president, zeer waarschijnlijk volgt op 1 juni een tweede en beslissende ronde.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De coalitie ‘zal alles verliezen’ als er geen regeringsgezinde president komt, aldus premier Tusk afgelopen najaar op een besloten partijbijeenkomst.
Nu is Andrzej Duda nog president, een loyalist van de rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die tot 2023 aan de macht was. Bij de verkiezingen dat jaar wist Tusk met een coalitie van drie partijen PiS uit het zadel te wippen. Sindsdien is hij erop gebrand de erfenis van PiS, zoals het politiseren van de rechtsstaat en een de facto verbod op abortus, terug te draaien.
En daar heeft hij de president voor nodig. Het is een goeddeels ceremonieel ambt, maar Poolse presidenten kunnen een sleutelrol spelen in de politiek: ze hebben het recht om nieuwe wetgeving te vetoën. Duda dwarsboomt op deze manier verschillende plannen van de regering, die tot nu toe weinig beloften heeft ingelost. Ook voor PiS is het een belangrijke stembusgang. De partij verkeert in interne chaos sinds ze de macht heeft verloren en loopt het risico om nog verder te ontrafelen.
Tusk heeft zijn hoop gevestigd op zijn partijgenoot Rafał Trzaskowski, de liberale burgemeester van Warschau. Die is vooralsnog favoriet in de peilingen, met 32,6 procent. Op de tweede plaats staat PiS-favoriet Karol Nawrocki, met 26,4 procent. Er zijn weliswaar dertien kandidaten, maar de verkiezingen lijken uit te lopen op de klassieke tweestrijd in de Poolse politiek, tussen pro-Europese liberalen en nationalistische conservatieven.
Trzaskowski (53) is een doorgewinterd politicus en een bekend gezicht in de Poolse politiek. Hij deed in 2020 een gooi naar het presidentschap en verloor in de tweede ronde nipt van Duda. De burgemeester, die eerder staatssecretaris en Europarlementariër was en goed zijn talen spreekt, geldt als een bondgenoot van Tusk. Hij behoort tot de progressieve vleugel van de liberale partij Burgerplatform (PO).
De 42-jarige historicus Nawrocki was vorig jaar nog een onbekende in de Poolse politiek. Hij is officieel onafhankelijk en noemt zichzelf ‘burgerkandidaat’. Maar hij geniet de steun van PiS en is hun kandidaat in alles behalve in naam. Hij berijdt daarnaast al hun stokpaardjes: conservatisme met een nadruk op het katholieke geloof, traditie en vaderland.
Er staat veel op het spel. Polen staat voor uitdagingen op gebied van veiligheid, energietransitie en migratie. Desondanks was de campagne tot nu toe kleurloos. ‘De kandidaten proberen zo vaag en oninteressant mogelijk te zijn’, zegt Andrzej Bobiński, directeur van de gezaghebbende denktank Polityka Insight.
Normaal gesproken mobiliseren kandidaten met felle retoriek de eigen achterban, een wezenskenmerk van de gepolariseerde Poolse politiek. De harde kern van PiS en Tusks regeringspartij PO zijn nog altijd goed voor ongeveer twee derde van de kiezers. ‘Maar een derde van de kiezers is het echt beu. Ze zijn moe van de polarisatie en ontevreden over beide partijen.’ Bobiński ziet hierin de ‘laatste fase’ van een ‘cyclus van polarisatie’ die Polen al ruim twintig jaar in zijn greep heeft.
Om zoveel mogelijk kiezers te plezieren – en hun voorsprong in de peilingen te behouden – schuwen Trzaskowski en Nawrocki scherpe stellingnamen en (vermeend) polariserende onderwerpen.
Tekenend was een wat klungelige stunt van Nawrocki bij een debat in april, toen hij een regenboogvlaggetje bij Trzaskowski neerzette. Dat zou hem nader aan het hart liggen dan de wit-rode Poolse tweekleur, provoceerde Nawrocki. Als burgemeester maakte Trzaskowski zich sterk voor de lhbti-gemeenschap. Maar nu stopte Trzaskowski het vlaggetje onhandig weg – wat hem op kritiek kwam te staan van progressieve Polen. Uiteindelijk nam de linkse kandidaat Magdalena Biejat de vlag over: ‘Ik schaam me er niet voor.’
De campagne van de conservatieve Nawrocki kwam langzaam op stoom. Gaandeweg kreeg hij meer smoel bij kiezers, maar nu lijkt een vastgoedschandaal hem dwars te zitten. In Poolse media wordt breed uitgemeten hoe Nawrocki een oudere man met een beperking een appartement zou hebben ontfutseld, naar eigen zeggen in ruil voor mantelzorg en financiële steun, die hij nooit blijkt te hebben gegeven. Weinig fraai, zeker voor een partij die altijd zegt op te komen voor senioren.
Analist Bobiński verwacht dat andere kandidaten meer stemmen zullen krijgen dan voorheen. Dat was de afgelopen weken al zichtbaar, toen Sławomir Mentzen van het radicaal-rechtse Konfederacja opeens Nawrocki dreigde in te halen (sindsdien is hij weer gedaald naar 10,8 procent in de peilingen). Mentzen haalt, net als sommige andere kandidaten, fel uit naar het ‘duopolie’ van PiS en PO.
In de hoop rechts de wind uit de zeilen te nemen, schoven ook Trzaskowski en de regering naar rechts op, bijvoorbeeld door harder te zijn op migratie. Overigens is de Poolse politiek over de belangrijkste thema’s – defensie en veiligheid – zeldzaam eensgezind.
Deze presidentsverkiezingen steken in de aanloop bleekjes af bij het democratisch elan van 2023, toen maar liefst 74 procent van de Polen ging stemmen, onder wie veel jongeren die PiS beu waren. Uit een recent rapport van de gerenommeerde Batory-stichting blijkt dat juist jongeren zich nu vervreemd voelen van de politiek en teleurgesteld zijn over het uitblijven van verandering. 30 procent van hen weet nog niet wat ze gaan stemmen.
‘Je verandert een land niet alleen door verkiezingen te winnen’, zegt Bobiński. ‘Maar ook heeft deze regering niet geleverd.’ Dat komt behalve door Duda en zijn veto ook door onenigheid binnen de coalitie zelf. Maar met een kandidaat van PiS in het presidentieel paleis kan deze partij de regering-Tusk nog meer in de wielen rijden – en daar een slaatje uit slaan voor de parlementsverkiezingen in 2027.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant