Onze gids dit weekeinde, de 97-jarige Edith Eger, deelt haar favorieten en vertelt over haar belangrijkste levensles: dat je altijd een keuze hebt, al is het slechts het sturen van je gedachten.
is verslaggever bij Volkskrant Magazine en columnist.
‘Zwak!’, zegt Edith Eger (97) met een stralende lach op de vraag hoe het vandaag gaat. De schrijver en psycholoog is net met haar tengere gestalte naast haar kleinzoon Jordan Engle achter de zoomcamera geschoven, in haar huis in La Jolla, San Diego. ‘Ik lag een tijd op bed, maar het gaat nu elke dag wat beter.’ Jordan, die fotograaf is, helpt Edith met interviews als deze. Edith: ‘Het is een fantastische combinatie.’ Het werk van Edith gaat nog altijd door, ongeveer eens per dag heeft ze een evenement of interview. ‘Het is nog steeds belangrijk voor haar om het verhaal te vertellen’, zegt Jordan, ‘maar soms lijkt het inmiddels bijna belangrijker voor mij dan voor haar.’
‘Twee dagen geleden zei ik tegen Edie: raad eens wie er naar onze leesclub over De Keuze komt? Oprah! Oprah heeft Edith echt de mainstream in gelanceerd, toen Edith op bezoek was in haar talkshow, met haar eerste boek De Keuze (2017). Maar goed, Edie zei: o, leuk. Terwijl: I lost my shit! Dat komt denk ik ook omdat mijn ego er te veel in zit. Dat is bij Edie niet meer zo: ze leeft volledig in het moment.’
Precies op dit moment is Edith, het moet gezegd, ook wat warrig. Zo stelt ze soms uit het niets therapeutische vragen als: ‘Wanneer is je jeugd geëindigd?’, en: ‘Zou je met jezelf getrouwd willen zijn?’ Maar ze vindt het leuk om weekendgids te zijn: dat is weer eens wat anders. Edith: ‘If you don’t use it, you lose it.’
Ook Ediths culturele keuzes zijn doordrenkt van haar belangrijkste levensles: dat je altijd een keuze hebt, ook al is die keuze op zijn slechtst beperkt tot het sturen van je gedachten. Het klinkt verraderlijk simpel, vindt ook Jordan, maar ja: het hielp Edith wel mooi de oorlog door. ‘De gedachte die Edith hielp overleven was de hereniging met haar eerste liefde Eric. Zonder dat had ze het misschien niet gered.’
De Joods-Hongaarse Edith Eger werd geboren in de stad die toen Kassa heette (Košice) in een kunstzinnig gezin: vader was kleermaker, zussen Clara en Magda werden violiste en pianiste. Edith blonk uit in ballet en turnen, maar werd in 1942 uit het Hongaarse Olympische team gezet, omdat ze Joods was. Van de vijftienduizend gedeporteerde Joden uit Kassa overleefden zeventig de oorlog.
Met haar zus en moeder werd Edith als 16-jarige gedeporteerd naar Auschwitz – Clara werd door haar pianoleraar verborgen. In Auschwitz spaarde kamparts Josef Mengele het leven van Edie en Magda, maar niet dat van hun moeder, die moest gaan ‘douchen’. Ze schreef het op, met hulp van Jordan, in het dit jaar verschenen De Ballerina van Auschwitz – dat deels is ontleend aan De Keuze, maar in veel meer detail op Ediths jeugd en leven ingaat. Ja, zelfs nazi’s maakten soms goede keuzes, licht Edith toe waar ze maar kan: nadat Mengele de jonge Edith dwong om voor hem te dansen, wierp hij haar als dank een brood toe. Edith besloot dat te delen met de meisjes in haar barak, en diezelfde meisjes droegen later de sterk verzwakte Edith, toen ze instortte op weg naar een werkkamp.
Met het schrijven van De Ballerina bracht Edith, ook pakweg tachtig jaar later, nog nieuwe feiten ter tafel. Zo had Edith in De Keuze beschreven dat Eric was doodgeschoten. Zo stond het ook in de Volkskrant, toen Eger werd geïnterviewd in 2017. Pas nu werd duidelijk wat er écht met Eric was gebeurd: hij is uit wanhoop tegen het elektrische hek van het kamp gerend.
Nooit, zegt Jordan, heeft Edith dat wat ze heeft doorstaan gebruikt om het leed van anderen te relativeren. ‘Edith doet het tegenovergestelde: wat jij hebt meegemaakt, is jouw verhaal.’ En jouw verhaal, zegt Edith als een soort mantra, moet je opschrijven. ‘Write your own book!’ Het is krachtig om je verhaal te vertellen, zegt Edith, dan kunnen je kleinkinderen ook fijn je boek op hun salontafel leggen. Ziet zij zichzelf nog altijd als een psycholoog? Nee, zegt Edith: ‘Ik ben een mens, die naar deze wereld is gezonden om mensen keuzes te geven. Zodat je nooit een slachtoffer wordt van iets of iemand.’
Edith: ‘Zola is mijn favoriete schrijver. Wat hij ook zei, het was voor mij het antwoord op alles.’ Haar zussen pestten haar met haar schriele voorkomen, haar moeder vertelde haar dat ze het van haar uiterlijk niet moest hebben, beschrijft Edith in De Ballerina van Auschwitz: ‘Mijn lichaam was verdacht.’ Maar door Nana, een 19de-eeuwse Parijse courtisane die zich begeeft in de elite, ging ze haar lichaam anders zien: als een wapen. Het maakte een verlangen los in Edith om ook gezien te worden: ‘Ik wil bedolven worden onder de affectie, verslonden worden als een feestmaal.’
Jordan: ‘Dit was ook het eerste boek dat Edie las met haar leesclub. Het onthulde voor haar wat het betekent om een vrouw te zijn, om je seksualiteit te gebruiken. Dat het een kracht is, niet iets dat je weg hoeft te stoppen.’
Jordan komt aanlopen met een jasje, Ediths ogen lichten op: een zwart pronkstuk met grote schoudervullingen, van top tot teen bedekt met glitterpailletten. Jordan: ‘Edie kleedt zich altijd heel zelfverzekerd. Als ze een evenement heeft, koopt ze een nieuwe outfit. Dit is echt een highlight uit haar garderobe, van Armani Collezioni.’ Edith: ‘Ja, maar Escada is mijn favoriet. Ik hou ook erg van Chanel.’ De kast van Edith barst van de glitter en de glans, in zwart gecombineerd met felle kleuren. Jordan: ‘Haar vader was couturier, hij kleedde Edie’s moeder en de dochters, hij hield van vrouwen en had schijnbaar ook wel wat affaires via zijn werk, een beetje een womanizer.’
Edith: ‘Mijn vader zei altijd tegen me dat van de drie dochters, ik het beste figuur had voor mode. Mijn zussen waren een beetje plomp met grote borsten, ik was mager. Dat werd toen ook al als een pre gezien. En ik had ook een goed gevoel over mezelf: dat ik eruit zag zoals ik eruit moest zien.’
Op 4 mei 2019 speelde Igoné de Jongh, prima ballerina van het Nationale Ballet, met Pierre Bokma eenmalig de voorstelling De Dans Ontsprongen, gebaseerd op Ediths levensverhaal. Edith bezocht de première in Carré in Amsterdam: ‘Een fantastische ervaring, ik heb daar dierbare herinneringen aan.’ Toen de jonge Edith danste voor Josef Mengele, sloot ze haar ogen en stelde ze zich voor dat ze Tsjaikovski’s Romeo en Julia uitvoerde, op het toneel van de Hongaarse Opera in Boedapest.
Toen De Jongh later op visite kwam bij Ediths huis in San Diego, voerde ze met haar danspartner een privévoorstelling op voor Edith, van Romeo en Julia: gewoon op het terras. Vandaar dat De Jongh niet meer stuk kan voor Edith, en Romeo en Julia ook niet. Edith: ‘Romeo en Julia gaat over twee mensen die niet nadenken over wat zij uit de relatie kunnen halen, niet over geld. Het gaat over mensen die hun ego overstijgen en zich committeren aan iets boven henzelf.’
Jordan: ‘Aan de dood. Ze gaan all the way.’
Edith: ‘That’s the only way.’
Edith nodigt de Volkskrant tijdens het gesprek vijf keer uit om langs te komen voor Hongaarse goulash. Jordan: ‘Eten is haar love language. Ze heeft van die gigantische ketels waarin ze het maakt, daar staat ze dan met haar tengere lijfje en magere armen in te roeren.’ Edith: ‘Ik wou dat we dat nú konden eten. Je moet er zuurkool in doen, en zure room, en karwijzaad is belangrijk. Uitje, paprika, tomaten, kippenvleugels aanbraden en erbij doen. Het moet een hele tijd op staan, het moet echt een paar uur sudderen. En dan heb je lekker de hele week kliekjes.’
‘Hongaarse vrouwen staan bekend om hun ijdelheid’, zegt Jordan, ‘en Edie is geen uitzondering.’ Ook vandaag zit ze er piekfijn bij, en naast de zoomcamera staat een ringlamp die voor van die mooie lichtjes in de ogen zorgt. ‘Ze gaat elke week naar de kapper om haar haar te laten doen, maar de make-up moet van Trish McEvoy zijn’, zegt Jordan. ‘Ze krijgt een beetje hulp nu bij de ogen. Dan de blush, en wat ze heel belangrijk vindt, is…’
Edith: ‘De atmosfeer die ik creëer.’
Jordan: ‘Touché, altijd diepgaand. Ik bedoelde de kleur van de lippenstift.’
Jordan: ‘Edie houdt van lichte levendige dingen. Snijbloemen zie je hier niet gauw, een snijbloem is een stervende bloem.’ Jordan draait de camera langs een kamer vol orchideeën. Edith: ‘Ja, de orchidee is mijn favoriet. Maar ik kan eigenlijk bijna niet kiezen, ik hou van alles wat groeit.’
Jordan: ‘Ik denk dat de orchidee een delicate bloem is, die niet makkelijk bloeit en veel onderhoud vergt. Dus ik zie wel een analogie met Edie. Er was veel voor nodig om Edie zo’n orchidee te laten worden, bijna een heel leven. Ze heeft heel lang niet over de oorlog gepraat, ze had het weggestopt. Maar toen werd ze psycholoog en wist ze ineens: ik kan die patiënten niet verder brengen als ik zelf dat trauma niet onder ogen kan zien. En toen ze dat heeft gedaan, is ze gaan bloeien.’Muziek: Big band
Edith: ‘Ik leerde de Amerikaanse jazz kennen toen we werden bevrijd. De GI’s kwamen en lieten ons jazz van Big Bands horen, hoe je dat moest zingen en hoe je erop moest dansen. Ik leerde de boogiewoogie. Een favoriet is Glenn Miller (jazztrombonist, componist en bigbandleider, red.). Toen ik later naar de VS kwam, ben ik echt verliefd geworden op jazz. Mijn favoriete zangeres in dit genre is Ella Fitzgerald, zo melodieus en zwoel.’
Jordan: ‘Edie is bevrijd door een man die behoorde tot de 71ste infanterie, daar zat een bataljon zwarte soldaten bij die ook wel de Black Panthers werden genoemd. Edie werd door hen omringd toen ze weer een beetje tot leven werd gewekt in een militair ziekenhuis. Het was een regiment dat weinig werd besproken achteraf, omdat ze zwart waren. Die mensen werden op de oorlog afgestuurd en mochten dan bij terugkomst weer achterin de bus gaan zitten.
Edie heeft zich altijd dankbaar gevoeld naar de zwarte gemeenschap. Toen ze naar de VS kwam, liep ze mee met Martin Luther King en is ze lid geworden van de NAACP (National Association for the Advancement of Colored People, red.). Jazz is voor haar de muziek van de vrijheid, van mogelijkheden, en van deze lieve, leuke zwarte mannen die haar hebben bevrijd.’
Edith: ‘Ik ben dol op kunstschaatsen en turnen op de Olympische Spelen, maar ik kijk naar alle soorten dans, ballet, en ook nationale turnkampioenschappen. Ik zou zo graag leraar zijn voor zo iemand, dat ik kon zeggen: doe het meer zo of zo. Maar goed, dan kijk ik maar voor de lol.’
Kijken naar dans en turnen is bitterzoet voor Edith, die nadat ze haar rug brak in de oorlog, niet meer op haar oude niveau kon dansen. Jordan: ‘In de fifties won een fantastische joods-Hongaarse turnster goud op de Olympische Spelen, Agnes Keleti. Toen Edie dat zag, realiseerde ze zich: ‘Ik had al die dingen kunnen doen.’ Sommige mensen zouden daar dan voor wegrennen, maar daar is zij de vrouw niet naar.’
Jordan: ‘Edie is echt een ontzettend goede rummikubber. Ze doet het urenlang, twee of drie spelletjes achter elkaar, ze is echt heel goed. Ik moet het ook vaak met haar doen, en als ik niet heel hard blijf werken, wint ze. Het houdt je ook scherp he, Edie?’
Edith: ‘Ja. Ik heb geen speciale techniek, je moet gewoon heel goed opletten en je partner nauwgezet bestuderen. Nooit valsspelen, dat kan écht niet.’
Koe of varken, dat maakt voor Edie niet uit, maar als je tong voor haar meeneemt, dan zit je goed. Jordan: ‘Haar Oost-Europese vrienden weten waar ze dat moeten halen, ik eet het ook vaak met haar. Je eet het in dunne reepjes, met mosterd. Het is een Oost-Europese delicatesse. Dus als mensen hier op bezoek komen nemen, ze het liefst tong mee en spelen ze rummikub met haar.’
CV Edith Eva Eger
27 september 1927 Geboren in Kassa (Košice), Hongarije.
1944 Edith wordt gedeporteerd naar de concentratiekampen Auschwitz en Mauthausen en Gunskirchen.
1946 Trouwde met Béla Eger.
1949 Vluchtte vanuit Hongarije naar de VS.
1978 Promoveerde in de klinische psychologie.
2017 De Keuze - Leven in vrijheid.
2020 Het Geschenk - 12 lessen die je leven kunnen redden.
2025 De Ballerina van Auschwitz.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon (op velerlei terreinen) uit binnen- of buitenland ons gidst langs zijn of haar favorieten.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant