Dat vapen verslavend kan zijn, staat vast. Maar dat 40 procent van de 12- tot 16-jarigen verslaafd zou zijn, zoals afgelopen week overal viel te horen, is op drijfzand gebaseerd. Het percentage is terug te voeren op maar acht tieners die zeiden zich verslaafd te voelen.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Dat constateert factcheckorganisatie Nieuwscheckers van de Universiteit Leiden in een analyse. Het getal, naar voren geschoven door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en daarna nog wat ongenuanceerder doorgegeven door diverse media, blijkt ‘ongefundeerd en overdreven’, constateert onderzoeker Peter Burger.
Het percentage dook afgelopen week op in een persbericht van VWS, bij de aftrap van de campagne ‘Nee tegen vapen’. ‘Veel jongeren ervaren vapeverslaving’, beweert het ministerie daarin. ‘Van de vapende 12- tot en met 16-jarigen geeft (…) 38 procent aan verslaafd te zijn aan vapen.’
In het achterliggende onderzoek, door bureau Motivaction, gaven echter maar twintig jongeren antwoord op de vraag ‘Denk jij dat je verslaafd bent aan vapen?’ Drie wisten het niet, negen ontkenden, acht vinkten het ja-vakje aan: na correctie voor leeftijd en geslacht, 38 procent.
Dat maakt het cijfer ‘niet te generaliseren’ naar alle jongeren, schreef Motivaction erbij. Andere cijfers uit het onderzoek zijn overigens wél representatief. Zoals de bevinding dat haast een op de drie jongeren tussen de 12 en 16 jaar dagelijks vapet. ‘De ironie is dat het minst harde gegeven uit het persbericht door persbureau het ANP werd gepromoveerd tot hoofdkop’, vertelt Burger desgevraagd.
Via het persbericht en het ANP belandde het rammelende percentage verslaafden alsnog in een stroomversnelling: onder meer de NOS, Trouw, het AD, Dagblad van het Noorden, Goedemorgen Nederland, Bar Laat en zorgsite Skipr namen het getal over, soms zelfs in de kop. NRC en de Volkskrant lieten het percentage in hun berichtgeving onvermeld.
Later volgden weliswaar wat aanvullingen. Maar ‘de meer fundamentele fout, dat de op het oog alarmerende cijfers berusten op antwoorden van acht niet-representatieve jongeren, is nauwelijks gecorrigeerd’, aldus Nieuwscheckers. Alleen de NOS voegde later een zin toe over de niet-representatieve steekproef, maar zonder het absolute aantal van acht te noemen.
Een rondgang van Nieuwcheckers langs de betrokken partijen leverde beschaamde, maar ook ontkennende reacties op. ‘Het ANP valt op doordat ze heel ruiterlijk hebben erkend dat ze ernaast zaten’, zegt Burger. ‘Dat staat in schril contrast met het ministerie, campagnebureau Hagens PR en Motivaction.’
Zo houden het pr-bureau en het ministerie vol dat hen niets valt te verwijten. ‘Het vermelden van het percentage in het persbericht sluit aan bij de wijze waarop ook andere resultaten in het persbericht zijn gepresenteerd’, verdedigt Hagens PR zich.
VWS heeft zijn persbericht online inmiddels aangepast. ‘Maar wel op de omfloerst mogelijke manier, met een onbegrijpelijke teksttoevoeging’, zegt Burger.
Dat het percentage het nieuws haalde, concludeert Nieuwscheckers, ‘komt door een fout in het persbericht van VWS, een vergissing van een ANP-redacteur en, vooral, doordat journalisten het onderzoek niet lazen.’
Hoeveel kinderen zichzelf wél verslaafd vinden aan vapen, is niet duidelijk. Een betere indicatie geeft een rapport over rokende jongeren dat het Trimbosinstituut in februari uitbracht. In dat rapport zegt van 150 vapende jongeren tussen de 12 en de 26 jaar ruim een kwart (28 procent) zich verslaafd te voelen. Dat is nog steeds gebaseerd op ‘slechts’ 42 jongeren, maar geeft in combinatie met andere cijfers al wat meer vastigheid, vindt het Trimbos.
Opvallend is overigens dat het percentage hoger is bij rokende jongeren: van de 519 die zeggen te roken, voelt 50 procent zich verslaaft.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant