Waarom gebeurt er zo weinig om de klimaatcrisis te bestrijden? Roxane van Iperen laat zien hoe een ‘überelite’ het systeem gijzelt.
is redacteur van de Volkskrant.
Wie oud genoeg is om zich de Wie-kent-kwis van Fred Oster nog te herinneren, herinnert zich vast de caviarace. Die cavia’s werden losgelaten in een bak met schotten en konden in theorie naar verschillende uitgangen lopen. Maar de schotten zorgden ervoor dat veruit de meeste cavia’s dezelfde tracés volgden.
In haar nieuwe boekessay Eigen planeet eerst gebruikt jurist en auteur Roxane van Iperen (1976) die caviabak als metafoor voor de werking van ‘een systeem’.
Mensen die anderen bekritiseren om hun bijdragen aan de opwarming van de aarde – uit een lezersbrief in de Volkskrant van 25 april: ‘Uiteindelijk is het de individuele burger die door zijn genoegzaam gedrag dit drama in stand houdt’ – geven zich onvoldoende rekenschap van de macht van de schotten in de systeembak. Zolang die blijven staan waar ze nu staan, zullen ‘individuele burgers’ blijven uitkomen bij plofkippen, fast fashion en goedkope vliegtickets.
In Eigen planeet eerst – ondertitel: Waarom onze democratie geen antwoord heeft op het grootste vraagstuk van onze tijd – probeert Van Iperen een vraag te beantwoorden die haar kinderen haar steeds stelden: als die klimaatcrisis zo ernstig is, waarom doen jullie dan zo weinig?
De titel is een variatie op Eigen welzijn eerst, haar bekende essay uit 2022 (waarin zij de term ‘welnessrechts’ muntte voor welvarende burgers die tijdens de lockdown in woede ontstaken omdat hun tijdelijk geneugten werden ontzegd). ‘Eigen planeet’ slaat niet zozeer op miljardairs à la Elon Musk die meer met Mars bezig zijn dan met de aarde, als wel op het perverse systeem waarin deze ‘überelite’ haar gang kan gaan, een systeem waarin bewoners van dezelfde planeet op verschillende planeten leven.
Eigen planeet eerst is net als Eigen welzijn eerst een sterk en urgent essay. Er was een tijd, stelt de auteur, ‘waarin mensen en bedrijven fysiek gebonden waren aan hun eigen gemeenschap, het was de plek waar je woonde, werkte, je klanten, leveranciers en werknemers vandaan haalde en je belasting betaalde’. In bijna een halve eeuw van intensieve globalisering zijn forse afstanden ontstaan tussen al die schakels. Van onderling contact en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid is geen sprake meer.
Multinationale firma’s die in lageloonlanden produceren en geld wegsluizen naar belastingparadijzen, leven op planeet Winstmaximalisatie; consumenten op planeet Kopen; arbeiders in de lageloonlanden op planeet Overleven. ‘Ieder had een eigen belang en de schadelijke gevolgen voor mens en milieu verdwenen uit het zicht (voor de producent), waren onbekend (voor de consument) of raakten sommigen niet (aandeelhouders).’
In dit proces werden vormen van democratische controle gestaag uitgehold en lobbygroepen steeds machtiger, ten koste van vakbonden en collectieve instituten.
Het gevoel de controle over de eigen leefomgeving kwijt te zijn, leidde er ondertussen toe dat kiezers in toenemende mate gevoelig werden voor het discours van politici die beloofden de controle te herstellen. De brexiteers deden dat letterlijk met de slogan ‘Take back control’, Trump brak door met de slogan ‘Make America Great Again’, Wilders kwam met ‘We moeten Nederland terugveroveren’.
Van Iperen: ‘Ze spelen in op valse nostalgie over een veilige samenleving, beschermd door grenzen en law-and-orderpolitiek. Wat er niet bij wordt verteld is dat achter deze nationalistische etalage met herkenbare etalagepoppen een economische winkel schuilgaat die voor bedrijven en de allerrijksten juist gericht is op grenzeloosheid en deregulering.’
Het brengt haar bij de conclusie dat de neonationalisten de echte globalisten van onze tijd zijn. De tegenstelling die zij steeds schetsen tussen ‘linkse globalisten’ en de verdedigers van de beschutting van een goede oude orde, is een valse. Vormen van beschutting die ingezetenen van westerse maatschappijen ooit genoten, worden in snel tempo ondermijnd door een bondgenootschap van ‘alt-right’ en ‘alt-finance’.
Alt-right: het amalgaam van extreemrechtse coryfeeën dat ondergangscenario’s slijt waarin ‘onze manier van leven’ verdwijnt door toedoen van multiculturalisme, migrantenstromen, seksuele minderheden en pleitbezorgers van mensenrechten. Alt-finance: het amalgaam van miljardairs en multinationals dat streeft naar de ontmanteling van elke vorm van controle over hun activiteiten. Een van de invloedrijkste figuren van de alt-finance-beweging is de libertaire techmiljardair Peter Thiel, adept van het idee dat democratie mensen tot mediocriteit veroordeelt en openlijk pleitbezorger van het afschaffen van belastingen en sociale voorzieningen. De Amerikaanse vicepresident JD Vance is door hem opgeleid.
Het perverse van deze ‘überelite’ van de geglobaliseerde wereldeconomie is dat ze zich presenteert als anti-elitair. De ‘elite’ waarop de ‘überelite’ het heeft gemunt, zijn de verdedigers van de democratische rechtsstaat en de internationale rechtsorde. Door voortdurend bedreigingen te schetsen van migranten, transgenders, homostellen met kinderen en wat al niet meer, wordt de aandacht effectief afgeleid van werkelijke bedreigingen.
In de caviabakmetafoor van Van Iperen: ‘In de globale systeembak zijn de schotten gericht op winstmaximalisatie en vrijheid – daar is geen plaats voor het klimaat. In de lokale systeembak staan de schotten gericht op culturele identiteit en hogere grenzen voor migranten – ook daar is geen plaats voor het klimaat.’
Zolang de schotten niet worden verplaatst, is doeltreffende klimaatactie een illusie. Mensen die geen belang hebben bij het verplaatsen van de schotten, hebben wel belang bij ‘individuele burgers’ die elkaar de maat nemen voor hun bijdragen aan ‘het grote drama van onze tijd’.
Roxane van Iperen: Eigen planeet eerst – Waarom onze democratie geen antwoord heeft op het grootste vraagstuk van onze tijd. Thomas Rap; 168 pagina’s; € 20,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant