Volgens genocideonderzoeker Uğur Ümit Üngör, verbonden aan de UvA en het Niod, is er op basis van wetenschappelijke inzichten geen ontkomen aan: ‘Israël heeft nu zoveel oorlogsmisdaden gepleegd in Gaza dat er sprake is van een genocidaal beleid.’
Het Nederlandse kabinet moet harder optreden tegen Israël, zei de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema deze week. Ze verwees onder meer naar het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Niod), dat vorige week voor het eerst sprak van ‘genocidaal geweld’ door Israël in Gaza. Het woord genocide is een splijtzwam in de samenleving. Pro-Palestijnse activisten eisen dat het woord wordt gebruikt. Sympathisanten van Israël vinden het woord pijnlijk, omdat Israël is voortgekomen uit een genocide, de Holocaust. Zij vinden dat Israël een gerechtvaardigde oorlog tegen Hamas voert.
Maar op basis van wetenschappelijke inzichten is er geen ontkomen aan: Israël pleegt genocidaal geweld in Gaza, zegt Uğur Ümit Üngör (44), als hoogleraar Holocaust- en genocidestudies verbonden aan het Niod en de Universiteit van Amsterdam. Op de site van het Niod definieert Üngör genocide als ‘de vervolging en vernietiging van mensen op basis van hun veronderstelde of toegeschreven lidmaatschap van een groep, in plaats van hun eigenschappen als individu, of op basis van hun deelname aan bepaalde handelingen’.
Genocide is een glijdende schaal, zegt hij: ‘Genocide is geen lichtknopje dat aan- en uitgezet wordt, maar een dimmer waarbij het geweld geleidelijk wordt opgevoerd. Een proces van geweld kan meer of minder genocidaal zijn. In mijn vakgebied kijken we naar criteria als de schaal van het geweld, de intentie achter het geweld, zijn het lokale incidenten of worden ze van bovenaf aangestuurd?’
Hoe ver staat de dimmer in het geval Gaza inmiddels opengedraaid?
‘Sinds 7 oktober zie ik een nietsontziende escalatie van geweld door Israël. Ik heb bewijzen gezien dat Israël doelbewust burgerslachtoffers heeft gemaakt, op grote schaal. Een voorbeeld: er is een flat in Noord-Gaza weggevaagd door een bombardement – 125 doden – om één Hamas-commandant te kunnen uitschakelen. Israël had een zeer goede informatiepositie. Als ze alleen de commandant hadden willen doden, hadden ze kunnen wachten tot hij naar buiten was gekomen. Daar zijn bewuste beslissingen genomen, waarbij is gezegd: maak ze allemaal maar af.
‘Nog een voorbeeld. Afgelopen december landde er een precisiebom op een klein gebouw van twee verdiepingen, een ivf-kliniek. De hoofdarts gaat naar het gebouw om de generator aan te zetten, zodat de vierduizend embryo’s in de diepvries gered kunnen worden. Dan laat Israël nog een bom vallen. De arts wordt gedood en de embryo’s gaan kapot. Dat is geen normale oorlogsvoering.
‘De verdichting van dit soort aanvallen, dus niet één of twee maar tientallen, vormt in samenspel met ander soort geweld – arrestaties, gebruik van onconventionele wapens, het tegenhouden van humanitaire hulp – een palet aan geweld dat niets meer te maken heeft met het uitschakelen van Hamas. Er zijn nu zoveel oorlogsmisdaden gepleegd dat er sprake is van een beleid van oorlogsmisdaden, en dat beleid is genocidaal.
‘Naast het geweld hebben Netanyahu en zijn ministers ernstige uitspraken gedaan, bijvoorbeeld over de volledige vernietiging van Gaza. Haal je de namen weg, dan zou je kunnen denken dat Milošević (ex-president van Servië, verantwoordelijk voor genocide tijdens de burgeroorlog in Joegoslavië in de jaren negentig, red.) die uitspraken heeft gedaan.’
Waarom wordt er over ‘genocidaal’ gesproken, een bijvoeglijk naamwoord. Kun je niet gewoon ‘genocide’ zeggen?
‘Ik wil me niet op dat woord vastpinnen. Het gebruik van genocide als zelfstandig naamwoord maakt het tot een vaststaand iets, terwijl genocidaal de nadruk legt op een proces of praktijk. Ik wil ook loskomen van juridische beperkingen, want de term genocide is gebonden aan de strikte juridische criteria van de Conventie van 1948, die een politiek compromis was tussen de vijf toenmalige grootmachten. Genocidaal maakt bredere analyses mogelijk, het vergemakkelijkt vergelijkingen met andere genocidale processen en regimes, zonder in zwart-witdenken te vervallen. Ook roept het woord genocide vaak politieke spanningen op. Genocidaal kan zorgvuldiger en analytischer worden ingezet. In een notendop: concepten moeten dienen om verdieping te brengen, niet verdomming.’
Ook media worstelen met het woord. Het ene medium omarmt de term in zijn verslaggeving. Het andere stelt dat genocide in de eerste plaats een juridische term is. Het is niet aan journalisten, maar aan rechters om genocide vast te stellen.
‘Ik vind dat laatste een vorm van ontwijking, alsof alleen de wereld van het recht de term mag gebruiken. Wat schrijf je als er geen rechtbank is die daar een uitspraak over kan doen? Juristen kijken op een andere manier naar genocide dan wetenschappers. Ze kijken vaak naar casuïstiek, strafbare feiten en de bewijslast. Kan bewezen worden dat deze Servische kolonel de intentie had om genocide te plegen? Zo niet, dan is het geen genocide.’
Waarom vinden veel mensen het zo belangrijk om het geweld in Gaza genocide te noemen, denkt u? Het Internationaal Strafhof heeft een arrestatiebevel tegen Netanyahu uitgevaardigd wegens misdaden tegen de menselijkheid. Daar staat dezelfde straf op.
‘Omdat er een vermeende hiërarchie is van grootschalige misdaden. En veel mensen denken dat genocide bovenaan staat.
‘Genocide wordt vaak gefetisjeerd. Er is een grote fixatie op het woord, zonder dat mensen echt geïnteresseerd zijn in de inhoud. Op een pro-Palestijnse demonstratie zag ik borden met een davidster en daarnaast een hakenkruis. ‘Dit is de nieuwe Holocaust’ stond eronder. Dat is een onzinnige, diep-problematische vergelijking. Genocide wordt dan een politieke krachtterm.’
Er zijn momenteel ruim vijftig gewelddadige conflicten in de wereld. Waarom roept Gaza zoveel emotie op, veel meer dan bijvoorbeeld Soedan of de verdrijving van de Rohingya in Myanmar?
‘Veel mensen zien Israël als een voortvloeisel van de Europese geschiedenis. Sommigen voelen zich betrokken bij Israël, anderen zien Israël als een verlengstuk van het Europese kolonialisme met al zijn uitwassen. Er is sprake van een sterke politisering, die je niet ziet bij Soedan of de Oeigoeren. We kunnen ons niet druk maken over alle geweld in de wereld, dus zoeken we naar punten waarmee we ons kunnen identificeren.’
Is dat erg?
‘Het is begrijpelijk, maar het leidt wel tot blinde vlekken. Links maakt zich druk over westers geweld en zegt zelden iets over het geweld van Rusland of China. Rechts is vooral geïnteresseerd in islamitisch geweld, bijvoorbeeld van Islamitische Staat. Het was niet geïnteresseerd in het geweld van het regime-Assad in Syrië, hoewel dat meer burgers heeft gedood dan IS.’
Was de aanval van Hamas op 7 oktober ook genocidaal?
‘Daar heb ik lang over nagedacht. Onderzoeker en collega Martin Shaw noemt de aanval op 7 oktober een genocidale aanval. Ik ben het daar grotendeels mee eens. De rücksichtslose manier waarop Israëlische burgers – van baby’s tot bejaarden – werden afgeknald, getuigt absoluut van een genocidale mindset. Ik heb vrijwel alle openbaar gemaakte video’s van die dag bekeken, en daarop zie je dat Hamasstrijders een kibboets of supermarkt binnenlopen en categorisch alle mensen beginnen neer te knallen. Waarom? Omdat ze denken dat deze mensen Joden of Israëliërs zijn. Ze hebben zo veel mogelijk burgerslachtoffers proberen te maken. En als ze nog verder hadden kunnen oprukken, dan hadden ze nog meer mensen vermoord.
‘Maar er zijn ook slachtoffers die geen Joden of Israëliërs waren, zoals Filipino’s en Vietnamezen die daar in de landbouw werkten. Ook zijn er Arabieren op het technofeest gedood. Een echte genocidale denker heeft een specifieke categorie in zijn hoofd die vernietigd moet worden. Die selectie is hier niet gemaakt. Daarom zijn er ook genocide-onderzoekers die 7 oktober een terroristische aanslag noemen.’
Üngör werd geboren in het oosten van Turkije en groeide op in Enschede. Zijn belangstelling voor het fenomeen genocide werd voor het eerst gewekt toen hij op de Turkse televisie een discussie zag over de genocide op de Armeniërs in 1915. Zijn oma vertelde dat haar moeder had gezien hoe de Armeniërs uit het dorp werden geleid, vermoord en in de Eufraat gegooid.
Als onderzoeker hield hij zich vijftien jaar bezig met de Armeense genocide. Ook deed hij onderzoek naar de beulen en folteraars van het Assad-regime in Syrië.
Het Israëlische geweld in Gaza zorgde voor veel beroering in het vakgebied Holocaust- en genocidestudies. Veel onderzoekers vinden dat Israël genocide pleegt, andere zijn juist woedend over het gebruik van die term.
‘Die spanning over Israël was er al vóór 7 oktober. Dat komt ook door de naam Holocaust- en genocidestudies. Dat is net zoiets als komkommer- en groentestudies. De Holocaust is een genocide.’
Is de Holocaust niet uniek vanwege de schaal en industriële aanpak?
‘De vermeende uniciteit van de Holocaust is een vorm van identiteitspolitiek. Ik zie genocide als een universeel, menselijk probleem. Alle staten en alle mensen kunnen genocide plegen. Mogen we opeens niet meer alles toepassen wat we over geweld hebben geleerd, nu Israël aan het moorden is? Ik ga niet minder aandacht aan de Holocaust besteden omdat Israël mensen uitmoordt. En andersom: ik ga Israël niet vrijwaren van kritiek omdat het voortkomt uit de Holocaust. Dat laatste vind ik zelfs antisemitisch, omdat je dan een andere standaard aanhoudt voor Joden.’
In The Guardian zei u dat het voor veel van uw collega’s erg moeilijk is om te accepteren dat een natie van slachtoffers zelf een genocide zou kunnen plegen.
‘Hier zit de aanname in dat slachtofferschap een soort verlichting brengt, dat het van mensen humanisten maakt die iedereen omarmen. Terwijl al het wetenschappelijk onderzoek laat zien dat traumatisering buitengewoon destabiliserend werkt, op individueel en op groepsniveau.
‘Lees de biografie van Menachem Begin, voormalig minister-president van Israël. Zijn familie kwam eerst in pogroms om, daarna in de Holocaust, en hij is een van de grootste schurken van de Israëlische overheid geworden.
‘Slachtoffers kunnen daders worden, en ook dat is niet uniek. Er heeft in 1915 een serieuze volkenmoord op de Armeniërs plaatsgevonden. In 1988 begonnen Armeniërs een oorlog, verdreven 700 duizend Azerbeidzjanen, bezetten illegaal land en pleegden oorlogsmisdaden. Binnen twee generaties waren slachtoffers daders geworden.
‘En dat begrijp ik, ik vind dat namelijk heel menselijk. Mensen zitten vast in de genocides die ze hebben meegemaakt. Maar je moet jezelf ervan bevrijden, emanciperen, anders gaat het geweld door.’
Hoe doorbreek je de cyclus van eindeloos geweld?
Een diepe zucht. ‘Daarvoor moet je moedige mensen hebben in de politiek. Je hebt in Israël politici nodig die zeggen, en blijven zeggen: Hitler zit niet in een kelder in Gaza, dit is iets heel anders.’
Uw vakgebied bestaat nu ongeveer vijftig jaar. Het werd opgericht met de bedoeling genocide te voorkomen. Waarom is dat zo moeilijk gebleken?
‘De eerste generatie genocide-onderzoekers dacht naïef. Als we de mechanismen van genocide goed begrijpen, dan kunnen we vroegtijdig ingrijpen. We moeten die kennis aandragen bij politici. Maar wat bleek: politici keken weg. De Amerikaanse president Bill Clinton heeft er alles aan gedaan om het woord genocide niet uit te spreken, want dan had hij zich moeten committeren aan een interventie in Rwanda. Veel onderzoekers raakten in de jaren negentig in een depressie. Ze hadden twintig jaar hun best gedaan, en toch vonden de genocides in Rwanda en Joegoslavië plaats.’
Wordt u daar zelf ook niet moedeloos van? We weten steeds meer van genocide, maar het geweld gaat gewoon door.
‘Soms wel. Maar cynisme is een vorm van luiheid. Ook tegenover studenten die elk jaar vol goede moed onze masteropleiding Holocaust- en genocidestudies volgen. Ik ben ervan overtuigd dat onderwijs de enige manier voorwaarts is.’
U vertelde net dat u alle beschikbare video’s van de Hamas-aanval van 7 oktober heeft bekeken. Is het moeilijk om mentaal gezond te blijven als genocide-onderzoeker?
‘Ik heb ook duizenden video’s uit Syrië bekeken voor mijn onderzoek naar Assads massamoorden. Dat is niet gezond voor je, natuurlijk. Maar je ontwikkelt ook een zekere klinische blik. Dat moet ook. Je moet de balans tussen betrokkenheid en distantie behouden. Dat gaat met emotionele ups en downs.
‘Ik heb wel tegen mijn werkgever gezegd: we zijn een onderzoeksinstituut voor oorlog en genocide. Dat is toch echt wat anders dan middeleeuwse Italiaanse literatuur. Ik heb te maken met meer stress, dus heb ik ook meer mogelijkheden nodig om op adem te komen en mentaal te herstellen.
‘In mijn vorige woning stonden al mijn genocide-boeken in een Ikea-kast in de woonkamer. Tijdens het eten keek je naar alle ruggen met ‘Nazi’ en ‘Auschwitz’ erop. Ik ben net verhuisd naar een grotere woning en heb die boeken boven in een aparte kamer gezet, met de deur dicht.’
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant