De kans op stroomtekorten op het Nederlandse net wordt na 2030 steeds groter. Vooral in de wintermaanden dreigen er momenten te ontstaan waarbij er niet altijd genoeg stroom is om aan de vraag te voldoen, meldt netbeheerder Tennet, die oproept tot snelle maatregelen.
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Wat is er aan de hand?
Tot 2030 is er niet zoveel aan de hand op het stroomnet. Dan is er naar verwachting altijd genoeg elektriciteit beschikbaar om aan de vraag te voldoen. Daarna verslechtert de situatie naar verwachting snel en zakt de zogeheten leveringszekerheid tot onder de norm. In de praktijk betekent dit dat er straks vooral in de winter soms een aantal uren domweg te weinig stroom wordt opgewekt om aan de vraag te kunnen voldoen.
Waar komen de problemen vandaan?
Het euvel komt van twee kanten: ten eerste zijn er na 2030 steeds minder kolen- en gascentrales. Kolencentrales moeten na 2030 dicht om de CO₂-uitstoot te verlagen. Sommige locaties zullen worden omgebouwd om te draaien op biomassa, maar er zullen ook centrales verdwijnen.
Daarnaast verdwijnen er meer en meer gascentrales. Deze zijn juist ideaal om bij te springen als er geen wind- of zonnestroom beschikbaar is, omdat ze razendsnel een tandje kunnen bij- of afschakelen. Het probleem is echter dat deze centrales een groot deel van het jaar staan te duimendraaien, omdat het land dan goeddeels draait op duurzame energie, en op stroom uit het buitenland.
Dit maakt gascentrales duur, want er moet immers wel worden betaald voor personeel betaald en onderhoud. Als een centrale te weinig winst kan maken, gaat deze dicht. Mogelijk zijn die sluitingen dichterbij dan eerder werd gedacht, zegt Tennet op basis van geluiden uit de markt. Als de komende jaren meer gascentrales sluiten, omdat energiebedrijven niet meer willen investeren in dure renovaties, dan ontstaan mogelijk al in 2030 problemen op het net.
Ook kan een stijgende stroomvraag, met name op piekmomenten, leiden tot tekorten. De gemiddelde stroomvraag is al jarenlang gelijk gebleven, maar Tennet verwacht dat er rap meer elektriciteit verbruikt zal worden, doordat bedrijven en burgers blijven of gaan elektrificeren.
Grote stroompieken ontstaan met name in de winter, als er veel vraag is naar warmte voor woningen en kantoren. Dit gebeurt meer en meer met warmtepompen. Daardoor neemt de stroomvraag dus precies op donkere, koude en windstille dagen toe, terwijl er dan weinig aanbod is uit duurzame bronnen als windmolens en zonnepanelen. Deze samenloop leidt ertoe dat de vraag het aanbod soms zal overstijgen. Het gevolg: stroomtekorten, blijkt uit de jaarlijkse Monitor Leveringszekerheid van de netbeheerder.
Dreigen Spaanse toestanden op het Nederlandse net?
Bij een stroomtekort zal niet, zoals onlangs gebeurde in Spanje en Portugal, direct in het hele land het licht uitgaan, denkt Tennet. (Overigens was dat vermoedelijk te wijten aan andere redenen, het onderzoek naar de oorzaak van de grootschalige stroomuitval op het Iberische schiereiland loopt nog.) Wel kunnen bedrijven in het uiterste geval worden afgeschakeld, zodat de stroomvraag afneemt en het stroomnet in balans blijft.
Maar ook die kans is niet enorm groot. Wat op zulke momenten wel zal gebeuren, is dat de stroomprijs naar het maximum stijgt, zegt operationeel directeur van Tennet Maarten Abbenhuis. Stroom kan dan 4 of meer euro per kilowattuur gaan kosten. Ter vergelijking: de gemiddelde stroomprijs voor grootverbruikers is nu door het jaar heen 5 tot 10 cent.
Consumenten merken zo’n hoge stroomprijs niet meteen, omdat zij vaak een vast bedrag betalen. Maar bedrijven en burgers met een variabel energiecontract kunnen dan wel de portemonnee trekken.
Zo’n hoge prijs heeft ook voordelen: bedrijven die hun productie even kunnen terugschroeven, zullen dit op zo’n moment doen om geld te besparen. Het gevolg: minder vraag naar stroom en dus geen tekorten meer. Ook zullen ze volgens Abbenhuis investeren in apparatuur die flexibel kan omgaan met elektriciteit. Als er meer van zulke flexibiliteit in het energiesysteem komt, neemt het risico op tekorten vanzelf af.
Dus alleen al de dreiging van hoge prijzen en stroomtekorten helpt al om deze te voorkomen. Niettemin voorzien de modellen van Tennet tekorten in 2033 en 2035.
Ook kunnen gascentrales flink geld verdienen, die paar uur per jaar dat de stroomprijzen naar absurde hoogte stijgen. Naar verwachting zullen er meer van dat soort momenten komen, wat de totale winstgevendheid van gascentrales verbetert, zelfs als ze lange tijd niet worden gebruikt. Tennet ziet daarom het aantal gascentrales niet naar nul gaan: ook na 2030 is er voor moderne gascentrales een lucratieve bedrijfsvoering mogelijk. Oudere gascentrales moeten mogelijk wel dicht.
Voor consumenten zijn de gevolgen relatief beperkt: een uitzonderlijk hoge prijs van 4 euro per kilowattuur komt zo weinig voor, dat die prijs goed is uit te smeren over de gemiddelde jaarprijs. In het voorjaar en de zomer, als er volop wind en vooral zon is, zijn prijzen vaak laag. Deze effecten zijn deels tegen elkaar weg te strepen.
Toch dreigt er blijkbaar een probleem. Kan er iets worden gedaan tegen tekorten?
Energieleveranciers als Engie en RWE roepen minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei, VVD) op een zogeheten capaciteitsmarkt op te tuigen. Daarbij wordt een aantal gascentrales ‘uit de markt genomen’. Die komen dan in handen van de overheid, die ervoor betaalt om ze achter de hand te houden, zodat ze in noodgevallen kunnen bijspringen.
Energiebedrijven vergelijken dit met een brandverzekering. Maar minister Hermans ziet weinig in het plan en noemt zo’n systeem erg duur: mogelijk kost dit jaarlijks miljarden. Bovendien verstoort het de markt. Door hoge prijzen te dempen, zijn bedrijven minder geneigd te investeren in bijvoorbeeld accu’s, die op dergelijke momenten ook goed kunnen verdienen.
Hermans heeft aangekondigd een onderzoek in te stellen naar de plussen en minnen van de invoering van een Nederlandse capaciteitsmarkt. Tennet juicht dit toe, maar roept de minister op wel een beetje haast te maken. Want de invoering van zo’n markt vergt vijf jaar. Veel tijd is er dus niet meer.
De uitkomst van dit onderzoek wordt aan het eind van het jaar verwacht, schrijft Hermans donderdag in een brief aan de Tweede Kamer. Daarna moet het kabinet een besluit nemen over het al dan niet invoeren van een capaciteitsmarkt.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant