Officieel moet de politie demonstraties ‘faciliteren’, maar wat dat inhoudt is volgens de Inspectie Justitie en Veiligheid onduidelijk. Dat leidt tot wrevel tussen demonstranten en autoriteiten. De aanbeveling aan het kabinet: leg beter vast wat de taken van de politie zijn.
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over jeugdzorg en de toeslagenaffaire.
Vraag actievoerders wat ze van de politie verwachten bij een demonstratie en je krijgt een heel ander antwoord dan als je dezelfde vraag stelt aan de politie. Actiegroepen willen minimale bemoeienis. Ze wensen dat de politie hun demonstratie niet frustreert, het verkeer regelt en hen beschermt, zodat zij ongestoord hun stem kunnen laten horen. Maar de politie vindt dat demonstranten soms te veel verwachten.
Dat verschil ziet de Inspectie Justitie en Veiligheid in haar donderdag gepresenteerde onderzoek Faciliteren of begrenzen. De aanbeveling aan de overheid is helder. Leg nu eens precies vast wat de taken van de politie zijn bij demonstraties. Want het is onduidelijk wat de opdracht om bij demonstraties ‘te faciliteren’ praktisch inhoudt. Dat leidt tot veel frustraties, zowel bij de politie als bij de actievoerders.
Actiegroepen merken bijvoorbeeld dat een demonstratie die in de ene regio wel mogelijk is in een andere regio juist kan worden beperkt. De politieke kleur van de burgemeester kan meespelen, net als de kennis van het demonstratierecht bij de politie ter plaatse. Het leidt volgens actievoerders tot willekeur en onvoorspelbaarheid.
Bij de politie zorgt de taak om demonstraties mogelijk te maken tot steeds meer spanningen. Omdat het aantal demonstraties sterk toeneemt, gaat deze taak met name in de grote steden ten koste van ander politiewerk. Bij bijvoorbeeld het regelen van het verkeer langs de demonstratieroute vragen politiemensen zich regelmatig af waarom dit tot hun taken behoort.
De Inspectie Justitie en Veiligheid besloot tot dit onderzoek nadat ze in 2023 de uit de hand gelopen Sinterklaasoptocht in Staphorst, uit 2022, onder de loep had genomen, zegt hoofdinspecteur Peter Neuteboom, gespecialiseerd in politie en crisisbeheersing. Toen werden demonstranten van de actiegroep Kick Out Zwarte Piet belaagd en bedreigd. De politie heeft ze onvoldoende beschermd, concludeerde de Inspectie. ‘Door dat onderzoek kwam bij ons de vraag op: wat is eigenlijk de rol van de politie bij demonstraties?’
Het onderwerp is urgent nu de politie inmiddels bijna tweemaal zo veel tijd kwijt is aan demonstraties als vijf jaar geleden. Er wordt steeds vaker actie gevoerd: ruim zesduizend keer per jaar, een verdrievoudiging in tien jaar.
Al decennia zijn demonstraties een manier om publiekelijk een mening te uiten en verandering teweeg te brengen, maar het denken erover is sterk veranderd. In de jaren zestig reageerde de politie spijkerhard op manifestaties van bijvoorbeeld Provo.
Na hevige krakersrellen in de jaren tachtig kwam de omslag en besloot de politie zich meer verbindend op te stellen. Het was relatief rustig tot de opkomst van sociale media. Sindsdien is vaker onduidelijk wie de organisatoren van de actie zijn en welke opkomst te verwachten is. Niet alle organisaties melden hun demonstratie vooraf aan.
De afgelopen jaren nam bovendien het wantrouwen tegen de overheid toe. Rond een aantal thema’s ontstond polarisatie. Sinds de coronapandemie ervaart de politie meer problemen bij het begrenzen en de-escaleren van demonstraties.
Niettemin verloopt het overgrote deel van de demonstraties (zo’n 97 procent) zonder incidenten. Het knelpunt zit in het kleine deel waarbij dat niet zo is, bij actiegroepen die de grenzen van de wet opzoeken of als er tegendemonstraties zijn georganiseerd.
Ook die demonstraties moet de politie ‘faciliteren’. ‘We ontdekten dat iedereen daar een ander beeld van heeft vanwege het ontbreken van een duidelijke definitie’, zegt hoofdinspecteur Neuteboom. ‘De politie moet demonstraties mogelijk maken en beschermen. Tegelijkertijd moet zij zorgen voor orde en veiligheid. Dat kan schuren.’
Zonder eenduidige uitleg is de inzet van de politie sterk afhankelijk van het lokale bestuur, ziet de Inspectie. ‘Voor de politie is het verwarrend dat zij in de ene regio een andere opdracht heeft dan in een andere.’
Daarom vraagt de Inspectie aan de minister van Justitie om hierover duidelijkheid te scheppen. ‘Het zou goed zijn als er basisafspraken komen, welke taken bij de politie liggen en welke bij andere partijen. Dan weet iedereen waar hij aan toe is en wordt de behandeling van demonstranten overal in het land gelijk.’
Daarbij is, beklemtoont Neuteboom, de bescherming van demonstranten tegen geweld van anderen een basisvoorwaarde.
Ook van de actiegroepen mag voor deze ondersteuning iets worden verwacht, oordeelt de Inspectie. Als ze hun demonstratie tijdig aanmelden, kunnen de gemeente en de politie zich voorbereiden. Ook moeten ze zich houden aan de gemaakte afspraken. Als ze dat niet doen, zijn er consequenties.
Van de politie verwacht de Inspectie dat alle politiemensen goed op de hoogte zijn van het demonstratierecht, wat nu nog niet het geval is. Eén aanbeveling heeft de politie al opgevolgd, namelijk om kritisch te kijken naar huisbezoeken aan demonstranten. De politie maakte woensdag bekend dat zij vanaf nu eerst gaat bekijken of het ook mogelijk is om eerst te telefoneren.
Zelf was Neuteboom verrast door de uitkomst van een peiling onder tweeduizend Nederlanders, die ook onderdeel is van het onderzoek. Veel burgers zijn opvallend kritisch over demonstraties die zij als ontwrichtend beschouwen. Ze willen er geen hinder van ondervinden en vinden dat de inzet van de politie bij demonstraties niet ten koste mag gaan van ander politiewerk.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant