Met veel pracht en praal zal Donald Trump woensdag worden onthaald in Saoedi-Arabië. Hoewel het Midden-Oosten in brand staat, gaat Trump voor de eenvoudige deals.
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Donald Trump zou Donald Trump niet zijn als hij zijn eerste grote buitenlandreis niet per opbod aan de hoogste bieder zou hebben verkocht. Als Saoedi-Arabië bereid was de lieve som van 1 biljoen dollar (900 miljard euro) in de Amerikaanse economie te investeren, zei Trump kort na zijn aantreden, dan zou hij op het vliegtuig stappen naar Riyad. En zo geschiedde. Althans: volgens Trump zelf, want aan Saoedische kant is het bedrag nooit bevestigd en wordt gerept van een lagere som (540 miljard euro).
Dit alles zal de pret niet drukken wanneer Trump woensdag de Saoedische kroonprins en premier Mohammed Bin Salman in de armen sluit. Andere regionale staatshoofden zullen in Riyad eveneens hun opwachting maken, dit alles ongetwijfeld omlijst met – gezien Trumps voorliefde voor grandeur – veel machtsvertoon en praal. Daarna volgen er bezoeken aan Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten.
Vaststaat dat er kwistig met cadeaus zal worden gestrooid, sommige serieus, andere symbolisch. Naar verwachting zal Trump de binnenzee tussen het Arabisch schiereiland en Iran omdopen tot de ‘Arabische Golf’ (dat is nu de Perzische Golf), een lang gekoesterde (ofschoon controversiële) wens van de Arabische landen. Andersom ontvangt Trump mogelijk een luxueus regeringsvliegtuig à 355 miljoen euro van de Qatarese emir. Tussendoor zal het ook over enkele heikele regionale dossiers gaan.
Onbetwist het moeilijkste thema op de agenda is Israëls genocidale oorlog in Gaza. Trump en de Saoedische kroonprins Bin Salman willen ogenschijnlijk hetzelfde, namelijk dat de oorlog stopt. Maar daarvoor hebben ze de Israëlische premier Benjamin Netanyahu nodig, en die saboteert al weken een staakt-het-vuren ten faveure van de uithongering en ‘herbezetting’ van de Gazastrook.
Als Trump, aldus analisten, had gedacht dat hij op dit punt voortuitgang had kunnen boeken, dan had hij Israël in zijn reis opgenomen. Dat deed hij ook in 2017, tijdens zijn eerste termijn. Vanuit Saoedi-Arabië vloog hij toen door naar Tel Aviv. Dat hij Netanyahu nu overslaat, spreekt boekdelen, net als het feit dat de Amerikanen de afgelopen dagen – buiten Israëls medeweten om – indirecte gesprekken voerden met Hamas over de vrijlating van Edan Alexander, een van de gijzelaars van 7 oktober, met een Amerikaans paspoort.
Vervlogen is ook de hoop op een historisch vredesverdrag tussen Israël en Saoedi-Arabië. Zonder uitzicht op een Palestijnse staat, luidt het Saoedische standpunt, zal dat nooit worden ondertekend. Met het oog op de huidige, rabiaat-rechtse Israëlische regering, die vooral gericht lijkt op meer vernietiging en oorlog, is daarmee de kous af.
Achter de schermen zal Bin Salman Trump waarschijnlijk vragen de druk op Netanyahu te verhogen, met name om de blokkade op hulpgoederen onmiddellijk te stoppen. Maar verder? De verwachtingen zijn laaggespannen. Beide leiders staan bekend als extreem transactioneel. Politics is business. Alles draait om resultaten, en de Saoediërs hebben nogal een wensenlijst. Gaza zien ze als een thema dat vooral de sfeer kan verpesten (en daarmee de deals), en dus zullen ze het zoveel mogelijk uit de weg gaan.
Voor Saoedi-Arabië draait het bezoek – in de woorden van een prominente Saoedische analist – om ‘veiligheid, veiligheid en veiligheid’. Het land heeft altijd onder een Amerikaanse defensieparaplu kunnen schuilen, maar als het aan de Saoediërs ligt, wordt dat bondgenootschap verder uitgebreid. Bin Salman is er alles aan gelegen buitenlandse investeerders te lokken, en hij weet dat die alleen komen als ze de garantie hebben dat er geen raketten overvliegen. Saoedi-Arabië wil zijn afschrikkingscapaciteit daarom uitbreiden.
Onder Trumps voorganger Joe Biden aasde Riyad op een megaverdrag naar het voorbeeld van de Navo (‘een aanval op één is een aanval op allen’), maar daarvoor bestaat geen meerderheid in het Amerikaanse Congres. Naar verwachting zal Trump wel tekenen voor de verkoop van radarsystemen, raketlanceerplatforms en C-130-transportvliegtuigen (Hercules). Prijskaartje: 90 miljard euro. Eerder zegden de Amerikanen honderd luchtverdedigingsraketten toe. Op die manier hopen de VS óók te voorkomen dat de Saoediërs voor wapens bij China gaan shoppen.
Daarnaast willen de Saoediërs hulp bij het opzetten van een atoomprogramma, naar eigen zeggen puur voor energiedoeleinden en niet voor de ontwikkeling van kernwapens. Juridisch zijn er aan Amerikaanse kant grote hordes te nemen, en er kleven ook risico’s aan. Wat gebeurt er als de Saoediërs toch een kernwapen willen? Mocht aartsrivaal Iran een bom ontwikkelen, zo dreigde Bin Salman jaren geleden omineus, ‘dan zullen wij zo snel mogelijk volgen’. Maar aangezien Rusland en China klaarstaan om dezelfde technologie te leveren, wil Trump waarschijnlijk haast maken. ‘Als de VS het niet leveren, gaat iemand anders dat doen’, aldus Golfkenner Hasan Elhasan van het International Institute for Strategic Studies tegen persbureau Associated Press.
Lucratieve deals kunnen de Saoediërs sowieso goed gebruiken, want met de economie gaat het ronduit moeizaam. Megaprojecten zoals Neom en The Line (splinternieuwe steden in de woestijn), waarvan de baten onduidelijk zijn, slokken al het kapitaal en bouwmateriaal op. De maakindustrie voor elektrische auto’s komt nauwelijks van de grond. Investeerders klagen over de ondoorzichtige besluitvorming omtrent vergunningen. En omdat de olieprijs is gedaald tot zo’n 60 euro per vat, moet het land zich steeds vaker in de schulden steken.
Toen Trumps voorganger Barack Obama in 2015 een verdrag met Iran sloot over het Iraanse kernwapenprogramma waren de Arabische Golfstaten mordicus tegen. Iran gold als een destabiliserende kracht in de regio en moest middels ‘maximale druk’ in de hoek worden gedreven.
Bijna een decennium later is alles anders en kunnen Iran en Saoedi-Arabië weer grotendeels door één deur. In 2023 normaliseerden de grootmachten hun relaties. Nu Iran en de VS opnieuw met elkaar om de tafel zitten (afgelopen zondag ontmoetten de onderhandelaars elkaar voor de vierde keer), hoopt Bin Salman dat er een deal gaat komen. Zeker is dat allerminst. Binnen het Witte Huis is er een luid smaldeel dat (net als Israël) geen enkele concessie aan Iran wil doen en de nucleaire installaties wil bombarderen. Welke vleugel als winnende uit de strijd gaat komen, is onduidelijk. Uit het Witte Huis komen tegenstrijdige signalen.
Het no deal-scenario zou voor Saoedi-Arabië een ramp zijn, omdat Iran dan geïsoleerd en instabiel achterblijft. Hoe meer regionale instabiliteit, hoe moeilijker het voor Bin Salman wordt om zijn economische ambities waar te maken. Niemand in Saoedi-Arabië is de verwoestende aanval vergeten op de olie-installaties van Abqaiq in 2019, vermoedelijk met drones uit Teheran. Ondanks Saoedische smeekbedes schoot Trump het koninkrijk destijds niet te hulp, waarna Riyad concludeerde dat de-escalatie de enige weg is.
Wat voor Iran geldt, geldt ook voor Syrië: isolatie en sancties zijn uit de mode. Met name Qatar, het tweede land dat Trump zal bezoeken, is erop gebrand om de nieuwe Syrische regering onder leiding van interim-president Ahmad al-Sharaa tot een succes te maken. Niet voor niets besloot de Qatarese regering onlangs om de komende drie maanden de Syrische ambtenarensalarissen te financieren. Om de kapotgeschoten economie op gang te krijgen, zullen de Amerikaanse sancties echter moeten worden geschrapt, en daar voelt het Witte Huis voorlopig weinig voor.
De hoop aan Syrische zijde is nu dat Trump op andere ideeën kan worden gebracht door een een-op-een-ontmoeting met president Sharaa in de marge van de top in Riyad. Het zou een stunt van jewelste zijn: tot een half jaar geleden loofde Washington nog 10 miljoen dollar uit voor de ex-Al Qaida-leider. Sommigen binnen Trumps entourage zijn fel tegen, en dus zal het tot het laatste moment onduidelijk blijven of er een ontmoeting komt.
Sharaa lijkt niettemin de juiste toon aan te slaan. Volgens bronnen van persbureau Reuters zou hij bereid zijn vredesgesprekken te beginnen met buurland Israël en wil hij Amerikaanse bedrijven toegang geven tot Syrische olie- en gasvoorraden. Als kers op de taart zou hij Trump een wolkenkrabber (Trump Tower) in Damascus in het vooruitzicht hebben gesteld. Het klinkt als een deal in wording. De tijd zal het leren.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant