Oekraïne zet met bondgenoten een belangrijke stap om Rusland verantwoordelijk te houden voor diens agressie: er komt een speciaal tribunaal om Russische leiders te vervolgen. Zolang die in functie zijn, staat het tribunaal evenwel machteloos.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Het voornemen voor de oprichting van het tribunaal is vrijdag officieel aangekondigd in de West-Oekraïense stad Lviv. Nu moeten Oekraïne en de Raad van Europa (een internationale organisatie die mensenrechten bevordert, met daarin de meeste Europese landen) nog een verdrag ondertekenen. De hoop is dat het tribunaal volgend jaar operationeel is.
Het speciale tribunaal moet een gat opvullen in het internationale recht. Het is binnen de bestaande internationale rechtbanken niet mogelijk om de Russische top te vervolgen voor wat geldt als het overkoepelende misdrijf tegen Oekraïne: agressie.
Daarvan is sprake als een land illegaal een ander land binnenvalt. Individuen in de militaire en politieke top kunnen zich schuldig maken aan het plannen, voorbereiden of uitvoeren van de agressie. Het wordt gezien als ‘moedermisdrijf’, omdat er zonder het beginnen van de oorlog ook geen individuele oorlogsmisdrijven zouden worden gepleegd.
Toch is het uiterst lastig er mensen voor te vervolgen. Oekraïne zelf heeft 150 duizend zaken geopend om in eigen land Russen te berechten voor specifieke oorlogsmisdrijven. Dat heeft pas tot een kleine 150 veroordelingen geleid, waarvan veruit de meeste bij verstek. De bevelhebbers en de politieke top blijven daarbij buiten schot.
Daarnaast kan het Internationaal Strafhof (ICC) leiders vervolgen. In principe heeft het ICC, dat geen VN-instelling is, slechts rechtsbevoegdheid in de landen die erbij zijn aangesloten. Rusland behoort daar niet toe. Omdat Oekraïne wel lid is en het gaat om verdenkingen van oorlogsmisdaden op Oekraïense bodem, heeft het ICC toch een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen onder anderen de Russische president Vladimir Poetin.
Dat arrestatiebevel heeft betrekking op het gedwongen overplaatsen van Oekraïense kinderen naar Russisch grondgebied om ze te ‘russificeren’, niet op het besluit van Poetin om überhaupt een agressieoorlog te beginnen. Het ICC kan iemand alleen berechten voor agressie als zowel de agressor als het slachtoffer bij het ICC zijn aangesloten én een amendement uit 2010 hebben geratificeerd.
Bovendien berecht het ICC slechts verdachten die fysiek aanwezig zijn bij de behandeling. Zolang Poetin zit waar hij zit, kan het ICC dus niets beginnen.
Op al die problemen moet het speciale tribunaal een antwoord bieden. Volgens de juridische onderbouwing die de betrokken staten hebben afgesproken, kan het tribunaal ook verdachten bij verstek vervolgen.
Alleen komt daar in dit geval dan weer het probleem van immuniteit bij kijken. Normaal gesproken geldt voor zittende presidenten, premiers en buitenlandministers – de zogeheten trojka – dat ze immuun zijn voor strafvervolging in buitenlandse rechtbanken. De VN kan die immuniteit opheffen, maar dit tribunaal valt onder auspiciën van de Raad van Europa, op basis van Oekraïens recht. Er ligt geen besluit van de VN-veiligheidsraad aan ten grondslag. Rusland heeft daarin vetorecht en zal daarmee nooit akkoord gaan.
De enige optie die overbleef voor Oekraïne was dus om samen met bondgenoten een eigen tribunaal op te richten, naar analogie van onder meer de Neurenberg-processen waarbij nazikopstukken werden vervolgd. In de politieke discussies die daarbij zijn gevoerd, is besloten die immuniteit niet op te heffen. In de praktijk betekent dat dus dat er geen zaak zal worden gevoerd tegen Poetin, ook niet bij verstek, zolang hij president is. En daar was dit tribunaal juist voor bedoeld.
Waar het tribunaal zal zetelen als alle deelnemende landen ermee instemmen, is nog niet zeker. Nederland heeft zich als gastland opgeworpen. Sinds 2023 zetelt in Den Haag al het International Centre for the Prosecution of the Crime of Aggression (ICPA), dat bewijsmateriaal verzamelt voor zaken bij het tribunaal.
Naar verluidt is er al een lijst opgesteld van enkele tientallen hooggeplaatste Russen uit de politiek en het leger, die vervolgd moeten worden en voor wie geen immuniteit geldt. Mogelijk is een van hen Sergej Sjojgoe, die ten tijde van de invasie in 2022 minister van Defensie was. Ook is niet uitgesloten dat Belarussische en Noord-Koreaanse leiders daaraan worden toegevoegd.
De Raad van Europa benadrukt dat de Russische trojka misschien nog niet kan worden vervolgd, maar dat de aanklachten wel al opgesteld kunnen worden. Mocht zich ooit het moment voordoen dat ze niet meer in functie zijn, dan kan een zaak gelijk van start gaan.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant