Het merendeel van de Nederlandse jongeren gebruikt TikTok of Instagram voor hun nieuwsconsumptie. Toch zijn veel traditionele nieuwsmerken op sociale media nog terughoudend aanwezig. Hoe kan deze kloof worden gedicht?
schrijft voor de Volkskrant over sport en media.
‘Uren lezen of snelle video’s?’, is het dilemma dat Snackpaper-oprichter Janna Nieuwenhuijzen (28) op een koude winterdag aan jongere voorbijgangers in Utrecht voorlegt. Die vraag wordt gesteld in de allereerste video van Snackpaper, een online initiatief dat de geschreven pers wil introduceren bij jongeren. De geïnterviewden zijn eensgezind: ‘Snelle video’s’, zeggen ze stuk voor stuk.
Laat dat nou net de formule zijn van het innovatieve platform Snackpaper, dat in Instagram- en TikTok-filmpjes van één tot drie minuten artikelen van andere media samenvat, om daarna door te verwijzen naar het oorspronkelijke artikel. ‘Ik geloof heel erg in de waarde van lange artikelen en de nuance die je kwijt kan in tekst’, zegt Nieuwenhuijzen. ‘Maar die informatie bereikt op dit moment maar een heel select groepje.’
Hiermee doelt ze op ‘een homogene groep’ mensen van ‘een bepaalde sociaal-economische klasse’ die is opgegroeid met elke ochtend een krant op de deurmat. ‘Deze mensen nemen de moeite om te gaan zitten voor een krant, kunnen die dertig euro per maand missen en begrijpen wat journalistiek überhaupt inhoudt’, aldus Nieuwenhuijzen. Om kwaliteitsjournalistiek toegankelijker te maken voor een groter, en met name jonger publiek, moeten er volgens haar andere vertelvormen bij komen.
Dat Snackpaper hierbij nadrukkelijk inzet op sociale media is volgens Irene Costera Meijer, emeritus hoogleraar Journalistiekwetenschap aan de Vrije Universiteit Amsterdam, een logische keuze. Als onderzoeker werkte ze mee aan het recente rapport van het Commissariaat voor de Media, waaruit bleek dat 78 procent van de jongeren sociale media gebruikt voor hun nieuwsconsumptie. ‘Nieuwsconsumptie is een gewoonte’, zegt ze. ‘En op dit moment zijn sociale media de enige manier om in die gewoonte bij jongeren terecht te komen.’
Het lezen van de krant behoort niet tot die routine, ook omdat jongeren de krant niet meer automatisch onder ogen krijgen, aldus Costera Meijer. ‘Doordat ouders nieuws steeds meer via de tablet of telefoon lezen, ligt de krant niet meer standaard op de keukentafel. Hierdoor verdwijnt het ‘klassieke’ instapmoment voor jongeren. Als krant moet je daarom een andere manier vinden om in hun aandachtsspanne te belanden.’
Die uitdaging geldt evengoed voor andere traditionele media, zoals NOS en RTL Nieuws, die van oudsher gebruik maken van de televisie als medium. Jongeren zitten niet meer standaard om acht uur ‘s avonds op de bank met hun ouders naar het journaal te kijken. Toch doet NOS het niet slecht in de ogen van Costera Meijer. ‘Met NOS Stories en NOS op 3 hebben zij op sociale media een substantiële volgersschare onder jongeren opgebouwd. Zonder die accounts zouden veel Nederlandstalige jongeren niet goed geïnformeerd zijn.’
RTL Nieuws lanceerde in november 2023 een officieel TikTok-account, waarmee het via eigen video’s context biedt bij nationale en internationale nieuwsgebeurtenissen. Een van de oprichters en presentatoren daarvan is Eline Kuper, die samen met collega Fatima Warsame verantwoordelijk is voor het account. ‘We zijn actief op TikTok omdat daar onze doelgroep zit, namelijk jongeren tussen de 18 en 25 jaar’, aldus Kuper. ‘Voor hen is Instagram alweer minder interessant, omdat hun moeder of tante daar ook op zitten.’
Volgens Kuper haken jongeren af als ze het gevoel krijgen dat er over hen wordt gepraat in plaats van met hen. Om die reden proberen ze ‘zoveel mogelijk jonge gezichten’ in hun video’s te laten terugkomen. Ook denkt de RTL-journalist dat het belangrijk is dat het voorgeschotelde nieuws vermakelijk is. ‘Dat betekent niet per se dat het vrolijk nieuws moet zijn, maar wel dat het boeiend is en leuk om naar te kijken.’ In de video’s zijn ze daarom scheutig met humor en flitsende graphics, en wordt ook het persoonlijke niet geschuwd. ‘We kiezen het liefst woorden die we ook gebruiken als we met vrienden praten.’
Die strategie sluit aan op de visie van Costera Meijer om jongeren succesvol te betrekken bij kwaliteitsjournalistiek. ‘Nieuws moet smakelijk zijn, zonder afbreuk te doen aan wat je wilt vertellen’, zegt de onderzoeker. ‘Daarmee bedoel ik dat het prettig is om mee bezig te zijn, ook al is het negatief.’ Met name het snelle tempo, speelse format en visuele aspect zijn hierin bepalend. Denk bijvoorbeeld aan het toevoegen van muziek, plaatjes of memes. ‘Het vraagt om een uitbreiding in het denken over wat nieuws is. Voor jongeren is nieuws meer dan het brengen van maatschappelijk relevante gebeurtenissen.’
Geruchten over TikTok als vermomd Chinees propagandamiddel doen Kuper begrijpen waarom niet alle mediabedrijven happig zijn om met het platform in zee te gaan. Bovendien levert het de nieuwsorganisaties niet direct geld op, omdat alle advertentieopbrengsten worden opgestreken door TikTok zelf. ‘Aan TikTok verdien je niets’, legt Kuper uit. ‘Maar het gaat hier om een investering op de lange termijn. Het doel is dat deze generatie ons onthoudt en meegroeit naar de app en televisie, waar uiteindelijk het geld wordt verdiend.’
Dat is ook de gedachte achter Snackpaper, dat een doorgeefluik van kwaliteitsjournalistiek wil zijn. Hoewel hun video’s niet direct veel traffic voor de websites van de nieuwsorganisaties genereren – gemiddeld wordt zo’n vijftig keer doorgeklikt naar het originele artikel, met een enkele uitschieter van 350 – gaat het er volgens Nieuwenhuijzen om dat de merken naamsbekendheid verwerven bij een groep ‘die anders de rest van hun leven Cestmocro (een nieuwskanaal voor jongeren met meer dan een miljoen volgers, red.) blijft volgen’.
Het is precies dit faciliteren van die (eerste) aanraking met kwaliteitsmedia waarin volgens Costera Meijer de meerwaarde van sociale media schuilt. ‘De merkbekendheid van nieuwsorganisaties is nu nog hoog, maar ik vrees dat die na verloop van tijd daalt’, zegt de onderzoeker, die nieuwsmedia aanspoort snel actie te ondernemen. ‘Anders zullen jongeren je ook niet leren kennen en zien ze niet wat je te bieden hebt.’
Als je jongeren wilt bereiken, zijn sociale media simpelweg onmisbaar, zegt ook Jonas Lips, die drie jaar geleden bij de Belgische krant Het Laatste Nieuws de taak kreeg om nieuwsfilmpjes op TikTok te maken. Inmiddels is het account met ruim 470 duizend volgers het grootste TikTok-kanaal van België. Lips: ‘Met een TikTok-video van één minuut bereik je ongeveer net zo veel mensen als met een nieuwsuitzending op tv. Soms zelfs meer.’ Dat uiteindelijk maar een fractie daarvan op de HLN-nieuwsapp belandt, neemt hij op de koop toe. ‘Belangrijker is dat je merk hip en trending wordt, wat zich hopelijk in een later stadium vertaalt in extra abonnementen en hogere kijkcijfers.’
De Belgische journalist ziet in het gebruik van sociale media ook inhoudelijk voordelen voor mediaorganisaties, zoals het contact met volgers, dat hij ‘heel laagdrempelig en direct’ noemt. ‘Ze sturen regelmatig dm’s (directe berichten, red.) of reageren op filmpjes. Dat is voor mij informatie die ik mee naar de redactie kan nemen.’ Ook vormt de online gemeenschap een mooie vijver aan potentiële bronnen. ‘Als collega’s geen bereidwillige jongeren gevonden krijgen, kloppen ze vaak bij mij aan.’
De schaduwzijde van een medium als TikTok is dat je als mediaorganisatie weinig controle hebt over bij wie je inhoud terechtkomt. Hiervoor ben je volledig overgeleverd aan het algoritme. Met name de verspreiding van filmpjes over gevoelige thema’s kan hierdoor worden gehinderd, merkt Lips. ‘Video’s over Gaza, oorlog of seksueel geweld worden vaak klein gehouden door het algoritme, waardoor ze in vergelijking met andere onderwerpen maar weinig views krijgen. Sommige worden zelfs volledig offline gehaald. Dit houdt ons niet tegen dit soort content te blijven plaatsen, maar het is wel spijtig.’
Dat grillige van TikTok herkent Kuper, die vertelt dat ook video’s waarin wordt gesproken over zelfmoord, bloed en drugs vaak worden gecensureerd. Kan je op die manier nog wel je werk doen als journalist, wiens taak het is om moeilijke onderwerpen bespreekbaar te maken? ‘Het is zeker een uitdaging om termen die relateren aan die thema’s te omzeilen’, aldus de RTL-journalist. Ze weet dat moderatoren vooral letten op de eerste paar seconden van een video: ‘Vooral dan proberen we niet dat soort woorden te gebruiken.’
Het onvoorspelbare karakter van de socialemediakanalen werd in januari nogmaals bevestigd met het (voorlopig afgewende) TikTok-verbod in de Verenigde Staten en het schrappen van factcheckers bij Meta, het moederbedrijf van Instagram en Facebook. Zij zouden zich volgens Meta-topman Mark Zuckerberg te veel schuldig maken aan ‘politieke censuur’. Voor sommige mediabedrijven maken dit soort ontwikkelingen het er niet aantrekkelijker op om actief te zijn op deze kanalen.
Mocht het ooit zover komen dat een TikTok-verbod ook in Europa realiteit wordt, dan is dat in de ogen van de journalisten niet onoverkomelijk. ‘TikTok is op dit moment het middel, maar het is niet zo dat we vastzitten aan het platform’, zegt Kuper. ‘De nieuwe manier van nieuws brengen blijft.’ Lips kan zich daarin vinden. ‘TikTok is een goede leerschool voor audiovisuele storytelling. Dat zouden we op den duur ook op onze eigen apps kunnen doen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant