Wat betekent de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, tachtig jaar na dato, in een schuivende wereldorde? Als herdenkingen een antigif willen zijn, moeten ze ook gaan over processen die leiden tot oorlog en vervolging, stelt historicus Frank van Vree.
is binnenlandverslaggever van de Volkskrant.
Frank van Vree (71) is somber. Niet zo gek: de historicus constateerde onlangs dat we terechtgekomen zijn in de wereld van politiek filosoof Machiavelli, die in de 16de eeuw aan de hand van voorbeelden liet zien dat macht en belangen in de politiek belangrijker zijn dan moraal. Geen fijne wereld om in wakker te worden.
Nu speelden macht en belangen altijd een grote rol in de internationale politiek, schreef Van Vree eind februari in een opiniestuk in de Volkskrant, ‘maar als het gaat om het nadrukkelijk afzweren van ethische principes als leidraad voor internationaal beleid moeten we toch behoorlijk ver teruggaan’. Bijvoorbeeld naar de Tweede Wereldoorlog – het specialisme van Van Vree.
De emeritus hoogleraar geschiedenis van oorlog, conflict en herinnering aan de Universiteit van Amsterdam en voormalig directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) ziet tal van ‘verontrustende parallellen’ tussen wat zich nu op het wereldtoneel afspeelt en de jaren dertig van de vorige eeuw: de manier waarop we met vluchtelingen omgingen; hoe al het internationale overleg werd platgelegd; hoe ieder land voor zichzelf koos.
‘Dat is heel angstaanjagend, vind ik. En dan is er ook nog eens méér onderlinge afhankelijkheid dan destijds. Plus dat enorme probleem dat als een schaduw over het geheel heen hangt – de klimaatverandering – en dat alleen sámen kan worden opgelost.’
Als er dan iets is dat Machiavelli’s analyse van macht boven moraal uitdaagt, is het wel de oprichting van de Verenigde Naties en de mensenrechtenverdragen die volgden op de Tweede Wereldoorlog. Kan die gitzwarte bladzijde ons na tachtig jaar nog bij de les houden, door middel van herdenkingen zoals op 4 mei?
In zijn vorig jaar verschenen boek Nederland en de herinnering aan de Jodenvervolging 1945-2024 beschrijft Van Vree hoe onze herinneringscultuur evolueerde.
Wie een vergelijking trekt tussen de huidige opkomst van populistische partijen en de Tweede Wereldoorlog is al snel af.
‘De geschiedenis herhaalt zich nooit – ze rijmt hoogstens. Dus Giorgia Meloni (premier van Italië, red.) vergelijken met Benito Mussolini, daar schieten we niets mee op: het is een heel andere geschiedenis, in een heel andere tijd. Het gaat om de processen die leiden tot oorlog en vervolging. Zoals het streven naar etnische en culturele homogeniteit, of de totale uitholling van instituties zoals we die nu zien in de Verenigde Staten.’
Is er voldoende aandacht voor die processen in onze herinneringscultuur?
‘Het probleem van herdenken, is dat het gebeurtenissen reduceert tot fragmenten. Ik vrees dat heel veel mensen geen idee hebben wat de oorzaken waren van datgene dat ze herdenken.’
Het beeld van de oorlog in populaire cultuur, zoals boeken, films en musea, staat steeds verder af van de historische context waarin de oorlog ontstond, schrijft u in uw boek.
‘Vanaf de jaren tachtig werden persoonlijke verhalen leidend in onze herinneringscultuur; sindsdien zijn tienduizenden getuigenissen opgetekend. De belangrijkste, zoals het werk van Primo Levi, geven inzicht tot diep in de concentratiekampen. Het is heel mooi, en een geëigende manier om over te brengen wat er is gebeurd, want het raakt mensen. Maar het biedt geen inzicht in de processen die tot die verschrikkingen hebben geleid.
‘En als je dat inzicht niet hebt, zul je ook de patronen in het heden niet herkennen. Dan kun je, bot gezegd, eisen dat Holocaust-educatie verplicht moet worden voor asielzoekers en tegelijkertijd verkondigen dat vluchtelingen uit oorlogsgebieden per definitie zo veel mogelijk moeten worden geweerd en al helemaal niet menselijk behandeld – ‘gepamperd’ – mogen worden.’
Toch willen die herdenkingen ook een antigif zijn – ‘nooit meer’ klinkt er vaak, of: ‘Vrijheid is een werkwoord’.
‘In eerste instantie, vanaf 1946, was het doel van de herdenking op 4 mei: treuren om familie, vrienden, buurtgenoten die waren omgekomen. Maar ook om het verzet te eren. Daarmee had de herdenking ook een nationalistische functie: het moest verbinden, de gemeenschapszin bevorderen.
‘Die functies heeft het ritueel nu nog: uit onderzoek van het Comité 4 en 5 mei bleek in 2018 dat Nederlanders zich tijdens Dodenherdenking het meest verbonden voelen, meer dan tijdens andere tradities, zoals Koningsdag. En veruit de meeste mensen zeggen te denken aan slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
‘De derde functie van herdenken is die politieke boodschap. Bijvoorbeeld: ‘Nooit meer oorlog tussen Europese landen’. Of: ‘Nooit meer Auschwitz.’ Dat is het ingewikkeldste stukje. Want iedereen moet zich in de Nationale Herdenking kunnen vinden. En alle stromingen zijn vertegenwoordigd in het Comité. Ook groepen waarvan je je kunt afvragen: maar luister eens, wat hebben jullie van die geschiedenis geleerd?’
In zijn boek beschrijft Van Vree hoe de Holocaust is verworden tot volksreligie, compleet met rituelen, monumenten, regels, sacrale figuren en plaatsen, zoals het onderduikadres van Anne Frank. De meeste Nederlanders zijn belijdend aanhanger, zo toonden bijvoorbeeld de verontwaardigde reacties toen Mark van den Oever, voorman van Farmers Defence Force, de positie van boeren nu vergeleek met Joden in de Tweede Wereldoorlog.
Maar binnen die kerk bestaan twee stromingen, met enerzijds mensen die de Holocaust zien als ultiem voorbeeld van waar racisme of zondebokpolitiek toe kunnen leiden, en als basis voor een politiek gebaseerd op universele mensenrechten. En aan de andere kant mensen die de massamoord zien als ultiem voorbeeld van wat specifiek Joden kan overkomen, omdat antisemitisme als vorm van discriminatie in het bijzonder zo hardnekkig is.
Begin deze eeuw gingen die twee nog samen, zegt Van Vree, maar de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de beschuldiging van genocide aan het adres van Israël, plus de ‘omhelzing’ van de Holocaust door rechts-nationalistische partijen, als onderdeel van hun verdediging van de ‘joods-christelijke beschaving’ en als instrument tegen de islam, hebben de Jodenvervolging voor sommigen losgezongen van het pleidooi voor universele mensenrechten.
Van Vree: ‘Bij de herdenking in Auschwitz in 2020 waren bijvoorbeeld allerlei politieke leiders, zoals Poetin, Erdogan en Netanyahu, die mensenrechten schenden en bij oorlogen betrokken zijn.’
Dichter bij huis is er discussie omdat Martin Bosma (PVV), Kamervoorzitter en verspreider van de nazistische omvolkingstheorie, voor de tweede keer een krans legt tijdens de Nationale Herdenking op de Dam.
‘Ik wil het niet over personen hebben, maar in bredere zin over de racistische ‘eigen volk eerst’-gedachte. Die rechts-nationalistische tendens, een belangrijke oorzaak van beide wereldoorlogen, zou op zo’n dag wel ter discussie moeten staan.
Wie zou dat dan moeten doen?
‘Arnon Grunberg deed dat bijvoorbeeld, tijdens zijn 4-meilezing in 2020.’
Een greep uit de lezing van Grunberg: ‘Ik had toen (als kind, red.) niet gedacht dat ik een paar decennia later als columnist voor een Nederlandse krant een reeks onbeschaamd antisemitische e-mails zou ontvangen. Ik dacht toen dat het taboe te groot was. Dat was naïef. En het is ook logisch dat als er gesproken wordt over bepaalde bevolkingsgroepen op een manier die doet denken aan de meest duistere tijd uit de 20ste eeuw, als dat gewoon is geworden, er vroeg of laat op die manier ook weer over Joden gesproken kan worden. Voor mij was van het begin af aan duidelijk: als ze het over Marokkanen hebben, hebben ze het over mij.’
Grunberg deed dat op eigen initiatief – het benoemen van de opkomst van radicaal-rechts was geen onderdeel van het draaiboek van het Comité. Als dat ter discussie zou moeten staan, zoals u zegt, is daar dan niet meer voor nodig?
‘Ik ga me niet uitlaten over wat het Nationaal Comité zou moeten doen. Het zit trouwens aardig klem – het heeft de opdracht om een verbindend ritueel te organiseren en voelt dus de verantwoordelijkheid om mensen vooral niet van zich te vervreemden. Het wil apolitiek blijven. Maar uiteindelijk is dat ook politiek.’
Een groep ambtenaren en oud-diplomaten organiseert een alternatieve herdenking met als thema ‘nooit meer is nu’. Daar wordt ook stilgestaan bij de slachtoffers in Gaza. Verliest de Nationale Herdenking aan relevantie als er geen plaats komt voor politiek?
‘Discussies over wie en wat moet worden herdacht, en mensen die de herdenking aangrijpen om aandacht te vragen voor actueel geweld en onrecht, zijn van alle tijden. Zo waren er de antiracisme-activisten met ‘geen 4 mei voor mij’, de Vietnambeweging en de homobeweging. Dat zij op dat moment ruimte opeisen voor een bepaald actueel onderwerp, toont juist aan hoe belangrijk mensen de herdenking vinden.
‘En we zien dat mensen hun eigen invulling geven aan de herdenking, waarmee ze er hun eigen betekenis aan geven en deze dus niet per se aan belangstelling verliest door de actualiteit. Ook nieuwkomers die weinig met de Tweede Wereldoorlog hebben, waarderen dat moment.’
Hoe ziet de herdenking er over tien jaar uit?
‘Dat hangt ervan af hoe het verdergaat met de wereld. Zogenoemde ‘sociale herinneringen’, aan ingrijpende ervaringen zoals de Tweede Wereldoorlog, vormen de humuslaag waarop die rituelen floreren. Als er geen andere dramatische gebeurtenissen tussendoor komen, werken die sociale herinneringen drie generaties krachtig door.’
Twintigers van nu zijn soms al uit de vierde generatie.
‘Maar die derde generatie is pas 30, die heeft nog vijftig jaar te gaan. Dat betekent dat er nog tientallen jaren miljoenen mensen zijn die zich emotioneel met deze herdenking verbonden voelen. Het aantal oorlogsmusea is sinds de jaren tachtig gestegen van vijftien naar meer dan honderd. Dus de verhalen worden nog wel even overgedragen. De vraag is alleen welke politieke betekenis die krijgen.’
Kunnen herdenkingen ons behoeden voor recidive?
‘Een aantal mensen zal er ongetwijfeld scherp door blijven. Maar eerlijk gezegd geloof ik dat er een krachtiger waarschuwing uitgaat van actuele gebeurtenissen. Zoals niemand na het falen van de Brexit meer over een Nexit begon, leren we nu van wat er in de VS gebeurt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant