In het westen van Oekraïne wordt een Pools massagraf uit de Tweede Wereldoorlog geopend. Tachtig jaar later nog altijd een open wond voor Polen – en een pijnlijk thema in Oekraïne. Correspondent Arnout le Clercq is in het verdwenen dorp Puźniki, waar Oekraïeners en Polen de doden nu samen een plek geven.
is techredacteur voor de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over sociale media en kunstmatige intelligentie.
Dag Arnout, wat is het doel van deze opgraving, en waarom nu – terwijl Oekraïne al zoveel op zijn bord heeft?
‘Dit is de eerste volledige opgraving ooit, waarbij alle resten door een team van Oekraïeners en Polen wordt verzameld en geïdentificeerd aan de hand van het dna van nabestaanden, om ze waardig te kunnen begraven. Ik snap dat het moment wat gek lijkt, maar Poolse organisaties strijden hier al jarenlang voor.
‘Een man die ik sprak zei: ‘Mijn grootmoeder die aan het bloedbad is ontkomen, is al overleden. Ik ben vijftig, ik wil niet nog twintig jaar wachten, dan heb ik de kracht niet meer.’
‘Het is mogelijk ook een beginpunt van verzoening tussen Polen en Oekraïne. En dat gaat héél voorzichtig, de pers wordt behoorlijk op afstand gehouden, dat laat zien dat het een moeilijk dossier is. Zowel Polen als Oekraïne proberen hier iets heel pijnlijks glad te strijken. Maar er is ook de angst dat Rusland de situatie met propaganda zal uitbuiten, om de twee landen tegen elkaar uit te spelen.’
Deze geschiedenis is vrij onbekend. Wat is hier tachtig jaar geleden gebeurd?
‘Het is een buitengewoon gewelddadige geschiedenis waar weinig over wordt gesproken. Voor de Duitse invasie was dit een gemengd gebied met Polen, Oekraïners en Joden. Aan het einde van de oorlog ontstond er een machtsvacuüm. De Joden waren grotendeels vermoord, de nazi’s trokken zich terug en de Sovjets rukten op. Een groep radicale nationalisten, het Oekraïense Opstandelingenleger (OePA), wilde een eigen staat.
‘De OePA vocht tegen de Russen, maar voerde ook ten noorden en zuiden van Lviv etnische zuiveringen uit op Poolse dorpen in Oekraïne. Polen, maar ook Joden, of de Oekraïners die hen hielpen werden vermoord. Hele dorpen verdwenen.’
Waarom wilde jij hier als correspondent graag naartoe?
‘Dit gebied is een hutspot van verschillende geschiedschrijvingen en herinneringen. De OePA had van oudsher in het westen van Oekraïne onder sommige mensen nog een heldenstatus, als vrijheidsstrijders die destijds tegen de overheersing van de Russen vochten.
‘Dat gevoel nam na de annexatie van de Krim in 2014 toe, en in 2022 in vogelvlucht. Nu Oekraïne sinds de Russische invasie opnieuw voor zijn bestaan vecht, winnen dit soort historische figuren aan populariteit.
‘Sommige Polen kijken hier heel anders naar, die zien een etnische zuivering. Voor nabestaanden is dit moeilijk. Het is het verhaal van een oorlog in een oorlog. En kenmerkend voor Oost-Europa, waar iets dat 80 jaar geleden gebeurde nog grote impact kan hebben, dwars door generaties heen. Hier steekt het verleden altijd de kop op.’
Tegelijkertijd laat het heden in Oost-Europa zich moeilijk negeren. In Roemenië maakte je de afgelopen week een tocht door het platteland in afwachting van de verkiezingen zondag. Wat zag je daar?
‘Emigratie is een gigantische open zenuw. Grootouders voeden hun kleinkinderen op in dorpen waar vrijwel een hele generatie naar landen als Nederland is vertrokken om geld te verdienen. De diaspora, zoals zij het noemen, is enorm sociaal ontwrichtend, dus die belofte van radicaal-rechtse politici om van Roemenië weer een trots, sterk land te maken vindt hier veel gehoor.
‘Die politici zeggen dingen als: ‘De Roemeense mensen zijn de kracht van ons land, maar we raken ze kwijt aan Europese landen die ze als tweederangs volk behandelen’, en dat wordt hier echt gevoeld. Daarnaast zijn veel mensen op het platteland heel conservatief, dus het anti-lhbti-geluid van deze politici vindt hier aansluiting. Maar dat is niet wat het meest aan de oppervlakte ligt, dat zit echt in de economische onzekerheid en arbeidsmigratie.’
Die razendsnelle opkomst van radicaal-rechts baart veel mensen zorgen, jou ook?
‘Ik wil niet zeggen dat ik geen persoonlijke mening heb, maar ik ben er als correspondent vooral om verslag te doen van wat er gebeurt. Dat neemt niet weg dat ik vrienden heb in Boekarest die met afgrijzen volgen wat er gebeurt, sommigen van hen maken deel uit van de lhbti-gemeenschap. Tegelijkertijd probeer ik een open, empathische blik te houden voor de mensen op het platteland.
‘Wat denk ik tekenend is voor wat er nu in Roemenië gebeurt, is dat mensen aan beide kanten van het spectrum echt bang zijn voor wat er in de toekomst gaat gebeuren. Meningsverschillen horen erbij, maar die angst, dat is niet gezond voor een democratie.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant