Zweedse steden kampen al jaren met toenemend geweld door criminele groepen. Om dat aan te pakken, wil de Zweedse regering het mogelijk maken telefoons van kinderen onder de vijftien af te luisteren. Maar deskundigen zijn kritisch op die aanpak.
De dodelijke schietpartij in het centrum van Uppsala dinsdag is het recentste voorbeeld op een steeds langer wordende lijst van incidenten met bendegeweld in Zweden. Steeds vaker zijn daar minderjarigen bij betrokken. De drie dodelijke slachtoffers van dinsdag waren tussen de vijftien en twintig jaar oud. De verdachte is zestien.
Zwedendeskundige Petra Broomans, die zelf in Uppsala woonde, ziet de laatste jaren steeds vaker hoe bendegeweld aan de oppervlakte komt. Net als in Nederland gaat het vaak om explosies die plaatsvinden in trappenhuizen, bij voordeuren en in winkels. "Daarbij worden ook Zweedse burgers getroffen die niets met criminaliteit te maken hebben", zegt Broomans. Soms komen onschuldige mensen zelfs om het leven.
Het geweld in Zweedse steden is bepaald niet nieuw. De geweldsspiraal die nu doordringt tot de bovenwereld begon al in de jaren negentig. Toen was al sprake van een heuse maffia in Uppsala, zegt Broomans. Lange tijd waren er "rode lijnen", bepaalde grenzen die niet overschreden werden. Zo werd familie van leden van rivaliserende bendes gespaard. Maar de afgelopen jaren zijn die lijnen vervaagd en verhardde het geweld.
Een berucht voorbeeld was een schietpartij in Malmö in 2019, herinnert Zwedendeskundige Ester Jiresch zich. Een jonge arts werd doodgeschoten terwijl ze haar baby in de arm hield. Haar vriend zou het eigenlijke doelwit zijn. Vanwege gebrek aan bewijs werd nooit iemand voor de moord veroordeeld.
Het grootste en bekendste criminele netwerk dat achter het bendegeweld zit, is het aan Iran gelieerde Foxtrot. Die organisatie houdt zich bezig met drugshandel, afpersing, wapensmokkel en gewelddadige afrekeningen. De groep is actief in meerdere steden, waaronder Uppsala en hoofdstad Stockholm.
Na conflicten binnen Foxtrot ontstonden afsplitsingen, waarvan het criminele netwerk Rumba uitgroeide tot de grootste. De rivaliserende bendes schuwen geen geweld en betrekken steeds vaker kinderen bij hun organisaties. Ze lokken minderjarigen uit kansarme Zweedse wijken de criminaliteit in. "Voor kansarme jongeren is het gemakkelijker om op die manier aan geld te komen dan via een slecht betaalde baan in bijvoorbeeld de schoonmaak", legt Broomans uit.
"In de media worden migratie en mislukte integratie als belangrijkste oorzaken van het bendegeweld genoemd", zegt Jiresch. "De achterliggende structurele problemen hoor je minder." Zij denkt dat er twee belangrijke oorzaken achter het bendegeweld liggen.
Allereerst schuilt er een duistere realiteit achter het imago van Zweden als "paradijsachtige welvaartsstaat", zegt Jiresch. Zweden heeft de afgelopen decennia ook crises gekend, zoals de bankencrisis in de jaren negentig. Na die jaren is de welvaartsstaat behoorlijk veranderd en is ongelijkheid steeds verder toegenomen, concludeerde de denktank The Baltic Sentinel eerder dit jaar.
De tweede structurele reden voor het bendegeweld is volgens Jiresch het individualistische karakter van Zweden. "In tegenstelling tot bijvoorbeeld Duitsland of Nederland, waar groepsverbanden zoals kerk, sport en familie belangrijker zijn en waar vreemdelingen iets beter kunnen aansluiten." Voor culturele minderheden is het een stuk moeilijker aansluiting in de Zweedse samenleving te vinden.
De georganiseerde drugscriminaliteit is in de afgelopen jaren steeds machtiger geworden. En steeds vaker drong de onderwereld dus door in de bovenwereld. Intussen krijgen Zweedse autoriteiten steeds lastiger grip op het escalerende geweld. In 2024 waren maar liefst 120 kinderen van onder de vijftien betrokken bij moordzaken, meldde omroep SVT begin dit jaar.
Justitieminister Gunnar Strömmer kondigde woensdag zware maatregelen aan om het bendegeweld een halt toe te roepen. Een van de omstredenste voorstellen is het aftappen van telefoons van kinderen die jonger dan vijftien jaar zijn, ook als er geen concrete verdenking is. Dat is best een forse inbreuk op hun privacy, erkent Strömmer. Maar volgens de bewindsman is het hard nodig om de geweldsspiraal in Zweden te doorbreken.
Jiresch is sceptisch over het voorstel. "Ik denk dat ze nu zo ver gaan omdat ze juist geen grip op het probleem krijgen." Het is niet de eerste vergaande maatregel die Stockholm probeert om het bendegeweld onder controle te krijgen. Vorig jaar werd een wet ingevoerd die de politie bevoegdheid gaf om zonder verdenking te fouilleren. Ook daar was kritiek op vanwege zorgen om privacy.
Nog los van de privacyzorgen zien Jiresch en Broomans weinig nut in de strenge wetten. Ze zien die als symptoombestrijding, die niet de echte problemen aanpakken. Jiresch vindt dat er preventief werk moet worden verricht om te voorkomen dat kinderen in de criminaliteit belanden. Goede integratie en sociale instellingen zijn volgens haar belangrijk.
Ook Broomans denkt dat er meer terrein te winnen is op het gebied van kansengelijkheid en voorlichting. "Betere opleidingskansen en de jeugd weerbaarder maken voor de verleidingen van gangsters lijken me beter", zegt ze. Ze wijst op initiatieven om jongeren bewust te maken van de risico's. Veel jongeren in de criminaliteit moeten dat met de dood of een lange celstraf bekopen.
Dat er iets moet gebeuren om het Zweedse imago van paradijsstaat terug te winnen, is wel duidelijk. Maar of Strömmers nieuwe 'aftapwet' potten gaat breken, is nog maar zeer de vraag.
Source: Nu.nl algemeen