Werk is een belangrijke bron van identiteit, trots en zingeving. Maar uit onderzoek blijkt dat de AI-revolutie drukt op deze fundamenten. En dat blijft niet zonder gevolgen.
Op 1 mei, Dag van de Arbeid, herdenken we de strijd voor ‘acht uur werk, acht uur rust, acht uur vrije tijd’: het gevecht om de achturige werkdag in de Industriële Revolutie. Nu staan we midden in de AI-revolutie en vechten we voor een nieuw werknemersrecht: zinvol werk waarin menselijkheid, beroepstrots en autonomie overeind blijven terwijl algoritmen de productiviteit opschroeven. Tegen 2030 zal nog maar een derde van het werk wereldwijd puur door mensen worden uitgevoerd.
De Volkskrant beschreef recent hoe een zeskoppig reclameteam werd ingeruild voor één prompt-engineer (een soort middelaar tussen mens en machine, red.) met een generatief AI-model. Efficiëntie op turbostand, productiviteit door het dak, een ceo die glundert dat verandering ‘verder en sneller dan ooit’ gaat.
In het debat over kunstmatige intelligentie op de werkvloer gaat het over nieuwe kansen en output, maar véél te weinig over wat er gebeurt met de werknemer als mens. Werk is een belangrijke bron van identiteit, trots en zingeving. Die fundamenten worden nu op grote schaal geërodeerd. Vervreemding en verlies van samenhang liggen op de loer. Werkgevers, onderwijs en overheid moeten in actie komen.
Over de auteurs
Jeany van Beelen is associate lector Human Capital bij Hogeschool Inholland. Petra Biemans is lector Human Capital bij Hogeschool Inholland.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wat je doet, is wie je bent. Een vertaler die plots alleen nog AI output mag corrigeren, of een wooncoach die jongeren met een beperking begeleidt, verliest taken en een stuk zelfbeeld. Vroeger hielp die wooncoach bewoners hands-on: samen boodschappen doen, een boterham smeren, medicatie klaarleggen. Nu verschuift haar rol onder invloed van digitalisering en AI naar het beheer van slimme domotica, apps en dashboards om bewoners te ondersteunen.
Tijdens de pandemie zagen we hoe snel werk vervreemdend kan worden als het sociale weefsel en de fysieke nabijheid wegvallen. Fulltime thuiswerken verminderde de cohesie op de werkvloer en raakte het gevoel van verbondenheid. Bij AI dreigt een vergelijkbare vervreemding, doordat betekenisvolle taken en rituelen verschuiven naar algoritmes.
Uit veldonderzoek van het Massachusetts Institute of Technology in een lab waar AI werd ingevoerd, bleek dat AI de productiviteit van onderzoekers verhoogde, maar ook dramatisch was voor het werkplezier: 82 procent rapporteerde een algehele daling in hun werkplezier. Even schrijnend: 47 procent van de Amerikaanse werknemers die al met AI werkt kreeg nul training, en slechts 11 procent voelt zich goed voorbereid.
Als AI op de werkvloer wordt ingevoerd en werknemers worden wel voorbereid, ligt de focus doorgaans op output en een snelle cursus. Maar dat helpt niet met uitgeholde beroepstrots of een gevoel van vervreemding. Coaching, reflectie en mentale steun zijn nodig om identiteit opnieuw vorm te geven. Dat blijkt een blinde vlek: uit recente Britse cijfers bleek dat slechts 28 procent van de HR-afdelingen meet of werk nog betekenisvol is.
Werkgevers zouden menselijkheid en teamgevoel net zo zorgvuldig moeten gaan bijhouden als financiële winst. Volg periodiek hoe identiteit, beroepstrots en teambetrokkenheid zich ontwikkelen, precies zoals je nu kosten en output monitort. Koppel daar een verplicht budget aan: bij elke AI-implementatie hoort ruimte voor rolherontwerp, coaching en loopbaantransities,
zodat medewerkers de stap naar nieuwe taken niet in hun eigen tijd en op eigen kosten hoeven te maken.
En geef werknemers zeggenschap en inspraak: ondernemingsraden zouden instemmingsrecht kunnen krijgen over algoritmen die hun takenpakket of autonomie veranderen. Ook in het onderwijs is verandering nodig. Het is hoog tijd om voorlichting over beroepen te actualiseren.
Uit eigen onderzoek weten we dat studenten hun keuze te vaak maken op basis van verouderde of romantische beelden. De realiteit is vaak allang veranderd door digitalisering en AI. Wie kiest voor een beroep in zorg of recht moet weten dat menselijk contact in veel gevallen plaatsmaken voor schermwerk, en daarop voorbereid worden.
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid waarschuwt al jaren dat nieuwe technologie, flexibilisering en werkintensivering de kwaliteit van werk onder druk zetten als er geen mensgerichte begeleiding is. Deze maatregelen kunnen het begin vormen van de strijd om behoud van zinvol werk, beroepstrots en autonomie door werknemers praktische houvast en zekerheid te bieden binnen bedrijven die AI uitrollen.
Als we echt willen garanderen dat die zaken overeind blijven, hebben we meer nodig: regels, afspraken en inspraakmechanismen die deze rechten voor werknemers in wetten en cao’s borgen. De AI-revolutie is misschien onvermijdelijk. Identiteitsverlies en verminderde maatschappelijke samenhang zijn dat niet.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant