Het valt zelfs de artiesten op: de laatste jaren lijken jonge concertgangers wel érg vaak onderuit te gaan, en juist bij rustige optredens. Te weinig water en de nasleep van corona zijn mogelijke verklaringen, maar flauwvallen kan ook besmettelijk zijn.
is redacteur popmuziek van de Volkskrant.
Haar show was een slagveld, een oefening in uithoudingsvermogen voor de zangeres en haar publiek. De Noorse Aurora, die donderdag in de Ziggo Dome optreedt, speelde haar integere, levensbeschouwelijke droomliedjes in september vorig jaar in de Afas Live in Amsterdam. Daar ging de ene fan na de andere onderuit. Alsof het publiek uit een rij wankele dominostenen bestond.
Het begon ergens bij het nummer Queendom. Ik moet er diep voor in mijn herinnering graven en er mijn aantekeningenboekje op naslaan – ik deed als recensent verslag van haar show – maar volgens mij ging het mis bij die eerste tekstregels van dat empowerende liedje, zoals altijd engelachtig mooi gezongen door Aurora. ‘The underdogs are my lions/ The silent ones are my choir/ The women will be my soldiers/ With the weight of life on their shoulders.’
Iemand uit het publiek leek duidelijk onder dat gewicht te bezwijken. Want floep, daar ging een fan tegen de vloer. Aurora, die vanaf haar podium die vijfduizend hoofdjes voor haar natuurlijk goed in de gaten kon houden, legde de show onmiddellijk stil. ‘Iemand voelt zich niet goed’, zei ze. ‘Geef wat ruimte.’
De altijd alerte hulpdiensten trokken een baan door het publiek, voor de rest van de zaal goed te volgen dankzij de meegevoerde zaklampjes. Ze raapten het slachtoffer op en vertrokken weer, onder een bedeesd applausje en de hartelijke beterschapswensen van Aurora: ‘Het ga je goed, lieverd.’
Twee nummers later: floep, weer één. Weer stilte, hulpdiensten, applausje, ‘het ga je goed, lieverd’. Drie nummers later: derde flauwvaller.
Aurora, die voor de zoveelste keer een nummer halverwege moest afbreken, werd er nu een beetje recalcitrant van. Toen de EHBO’ers in de vrije ruimte voor het podium langs haar liepen, met weer een lappenpop in de armen, sprak ze dit slachtoffer net even anders toe. ‘Okay, see you in heaven!’
Uiteindelijk vielen vijf of zes mensen flauw bij Aurora in de Afas Live. De show duurde zo een halfuur langer dan gepland, doordat het optreden steeds werd gestaakt en de hulpdiensten weer moesten aanrukken.
Wat was hier aan de hand? Lag het aan Aurora, aan de intensiteit van haar vertolkingen, de inhoud van haar liedjes? Of speelde hier meer?
Dat laatste, althans zo leek het de weken erna. Want er bleven maar mensen flauwvallen bij de grotere popshows, en opvallend vaak juist bij concerten van de rustigste soort. Dus niet bij knokkende moshpits in het midden van de zaal bij rammende punk- of metalbands, waar mensen benen breken of in de verdrukking komen.
Nee, juist bij kalme, een beetje emotionele optredens, waar iedereen gewoon stilletjes naar staat te kijken. Shows met een vaak jong publiek, zoals bij Aurora.
De fans vielen ook bij bosjes bij een prachtige r&b-show van Kehlani, een paar maanden ná Aurora. En bij de tranceachtige volksmuziek van Heilung, ook in de Afas Live: indrukwekkend, maar ook niet bepaald een fysieke uitputtingsslag in een samengeperste mensenmassa. En er vielen de afgelopen maanden fans om bij verschillende shows in de Tilburgse 013 en de Utrechtse zaal Ronda, van TivoliVredenburg.
Flauwvallen bij concerten lijkt dus wel een trend, maar is het dat ook? Cijfers zijn natuurlijk moeilijk te achterhalen: er wordt niet per show afgevinkt hoeveel mensen er omvallen, en hulpdiensten doen uit privacyoverwegingen geen uitspraken over wat er mankeert aan de personen die ze uit het publiek vissen.
Maar artiesten zien tijdens een tournee natuurlijk wél trends in hun publiek, en kunnen vergelijkingen maken met optredens van voorgaande jaren. En jazeker: artiesten zien ook dat het flauwvallen de afgelopen jaren sterk is toegenomen.
De zangeres Maggie Rogers bijvoorbeeld, een singer-songwriter bij wie het publiek doorgaans niet in de verdrukking komt of extatisch gaat dansen, maakte zich zorgen toen zij twee jaar geleden op tournee was. ‘Er gebeurt iets op deze tour dat we nog nooit eerder hebben meegemaakt’, schreef zij op haar sociale media. ‘We zien mensen in het publiek meer dan ooit flauwvallen, of last hebben van paniekaanvallen.’
stay safe out there ❤️🩹
Volgens de zangeres had de flauwval-epidemie bij haar shows iets te maken met het virus dat eraan voorafging: corona. Jonge mensen waren van 2020 tot halverwege 2022 gewend om veilig thuis te zitten en weinig in contact te komen met grote hoeveelheden mensen.
Volgens de Britse therapeut en specialist in angststoornissen Angela McMillan raakten mensen in een lichte paniek toen ze na corona en de vele lockdowns ineens weer in een mensenmassa terechtkwamen. ‘De combinatie van veel mensen, hard geluid en muziek levert veel spanning en angsten op’, zei ze in 2023 tegen de Britse omroep BBC.
Het lijkt er dus op dat er inderdaad meer wordt flauwgevallen bij concerten, en dat de nasleep van de coronalockdowns er iets mee te maken heeft. Op discussiefora als Reddit delen meerdere gebruikers hun eigen observaties vanuit de concertzaal. ‘Is het jullie al opgevallen dat er de laatste tijd vreselijk veel mensen flauwvallen?’, schrijft iemand.
En een concertganger die een Amerikaanse show van zangeres Phoebe Bridgers had bezocht, beklaagt zich over het feit dat het concert een keer of vier moest worden stilgelegd. ‘Ik ga al heel lang naar shows, maar ik heb nog nooit meegemaakt dat een concert constant moest worden onderbroken voor mensen die flauwvielen.’
De manier van flauwvallen verschilt ook met de taferelen die we kennen van heel lang geleden, bij concerten van Doe Maar of The Beatles. Bij deze shows raakten fans, vaak vrouwen, overmand door emoties. Ze raakten ook in de verdrukking en dus in ademnood, omdat ze zo dicht mogelijk bij het podium wilden staan.
Het flauwvallen bij vooral The Beatles werd in de vroege jaren zestig vaak geduid als ‘hysterie’ of ‘massapsychose’. Maar tegenwoordig wordt er genuanceerder over gedacht. Volgens de beroemde Amerikaanse feminist Barbara Ehrenreich (1941-2022) was de ‘beatlemania’ een manier voor vrouwen om zich te ontworstelen aan opgelegde gendernormen, en was het zelfs een uiting van seksuele bevrijding. Het gillen, huilen en flauwvallen bij The Beatles was feitelijk een lekker luidruchtige opstand tegen het patriarchaat.
Maar zo strijdbaar lijkt het nieuwe flauwvallen, zoals bij de shows van Aurora, helemaal niet te zijn. Het laatste geval dat ik zelf meemaakte in de Afas Live betrof een meisje van een jaar of 14 dat een meter voor mij stond. Ze was met haar ouders en had alle ruimte om zich heen. Vanuit het niets, schijnbaar zonder aanleiding, zakte zij onderuit. En daar kwamen de hulpdiensten alweer aangerend.
Wat gebeurt er nu eigenlijk met zo’n jonge fan, die ineens niet meer op haar benen kan staan? Veel verschillende dingen tegelijk, zegt de Nederlandse psycholoog, therapeut en schrijver Marcelino Lopez, die veel weet over jongerencultuur en sociale media. ‘Wat er gebeurt is soms van fysieke en soms van mentale aard.’
Volgens Lopez speelt bijvoorbeeld de onvermijdelijke zwaartekracht een rol. ‘Lang stilstaan kan ervoor zorgen dat bloed zich ophoopt in de benen en er dus minder bloed naar de hersenen stroomt, waardoor iemand duizelig kan worden.’
En dan staan veel fans ook nog eens veel te lang zonder water. Ook als ze uren van tevoren al voor de ingang van de concertzaal staan, om een plek vooraan bij het podium te kunnen krijgen. En áls ze daar eenmaal staan, is het ook niet makkelijk om nog even naar de bar te lopen voor (te duur) water. Want dan zijn ze hun plek kwijt. Lopez: ‘Te weinig drinken en eten kan verder bijdragen aan een lage bloeddruk, en dus nog meer duizeligheid.’
Nog een potentieel probleem: de zaal zelf. Lopez: ‘In een warme, drukke ruimte kan de lichaamstemperatuur stijgen en de zuurstofkwaliteit minder worden, wat de kans op flauwvallen ook weer vergroot.’
Tel daar dan nog de opwinding over het oog in oog staan met een idool bij op, zegt Lopez. ‘Je kunt overweldigd raken door alle prikkels en gevoelens van euforie. Maar ook de reactie op die gevoelens, heel snel ademhalen bijvoorbeeld, kan leiden tot een daling van de bloeddruk en dus flauwvallen. Oppervlakkig ademen leidt tot een verlaagde CO2-spiegel in het bloed. Het is eigenlijk een lichte hyperventilatie. Ook die vergemakkelijkt het flauwvallen.’
Grote popconcerten zijn indrukwekkende gebeurtenissen, zegt Lopez. Vooral voor jonge fans die nog weinig ervaring met massa-evenementen hebben. Hij geeft een blik in het brein van een jeugdige popfan. ‘Vooral jongeren ervaren een heel scala aan intense emoties wanneer ze hun idool voor het eerst in het echt zien, van extase en overweldiging tot shock en ongeloof. Door dat gevoel van extreme blijdschap en opwinding ontstaat in het brein een soort explosie van dopamine en endorfinen, de zogenaamde gelukshormonen. De emotionele lading kan dan zo groot worden, dat iemand begint te huilen of te trillen. Of flauwvalt.
‘Je hoort ook vaak dat jongeren die zich sterk identificeren met hun idool, haast een spirituele ervaring krijgen als ze die persoon voor het eerst in het echt zien. Ze voelen zich soms even losgekoppeld van de situatie, alsof het niet echt gebeurt. Het kan voelen als een droom, alsof je buiten jezelf staat. Maar dus ook alsof je brein even kortsluiting krijgt.’ En zo’n kortsluiting helpt natuurlijk ook niet bij het overeind blijven.
Er is nog een popculturele ontwikkeling die de flauwvaltrend kan aanjagen. De laatste jaren is een nieuwe generatie van vaak vrouwelijke artiesten opgestaan die de eigen kwetsbaarheid durft te tonen en tot onderwerp maakt. Zangeressen als Aurora, Billie Eilish en Lola Young, maar ook de Nederlandse Meau of Froukje zingen vaak over mentale gezondheid. Met hun breekbare liedjes trekken zij een publiek dat soms misschien ook niet zo lekker in hun vel zit, of onzeker is over hun eigen identiteit.
Dat denkt ook Lopez. ‘Het lijkt mij dat de muziek van deze artiesten wordt beluisterd door mensen die zelf ook iets gevoeliger of kwetsbaarder zijn. Deze muziek gaat vaak over eenzaamheid, vervreemding en andere existentiële thema’s waar veel pubers zich in zullen herkennen.’
Dat publiek geeft de artiest een opdracht mee. Als je zelf zingt over mentale gezondheid, kun je moeilijk gewoon doorspelen als iemand in het publiek flauwvalt of een angstaanval krijgt. Dat zouden de fans niet echt waarderen.
Dus wat doe je, als Aurora, Maggie Rogers of Phoebe Bridgers, als er weer iemand onderuit zakt in de zaal? Je legt de show stil, iedere keer weer, spreekt het slachtoffer bemoedigende woorden toe en vraagt het publiek goed op elkaar te letten.
Deze uitbundige aandacht voor het geestelijk welbevinden van het publiek kan het flauwvalgevoel óók weer versterken. Want flauwvallen is besmettelijk, zeggen de deskundigen. Zie je iemand onderuitgaan, dan kun je jezelf ineens ook best wankel voelen.
In de Verenigde Staten werd uitgebreid onderzoek gedaan naar een onverklaarbare epidemie die de stad LeRoy trof, in 2011. Op een school werden tientallen kinderen, bijna allemaal meisjes, plotseling ziek. Althans: zo leek het. De jongeren vielen zomaar flauw in de klas, steeds zonder een duidelijke aanleiding. Alle kinderen die aan het flauwvalvirus leden, kenden elkaar.
Het eerste geval bleek te herleiden tot een YouTube-video van een meisje, dat vertelde dat zij was flauwgevallen bij een concert van haar favoriete band, Avenged Sevenfold. In haar zelf opgenomen verklaring begon het meisje, tijdens haar relaas vreemd met haar gezicht te trekken en snuivende geluiden te maken. Het groeiende aantal patiënten op haar school kreeg daarna ook last van tics, en leek zelfs een soort Gilles de la Tourette te ontwikkelen.
Aanvankelijk werd door artsen onderzocht of er misschien iets in het kraanwater zat op de middelbare school. Dat zat er niet. Psychologen verklaarden de epidemie uiteindelijk uit kopieergedrag en aandacht vragen. Die diagnose viel niet bij iedereen in goede aarde, zeker niet bij ouders die zich vreselijk veel zorgen maakten om hun kind, dat ineens wel heel afwijkend gedrag vertoonde. Volgens hen werd de ziekte afgedaan als aanstelleritis, maar was er wel degelijk meer aan de hand.
In de podcast Hysterical, die vorig jaar werd gemaakt over de gebeurtenissen op de LeRoy High School, werpen deskundigen een genuanceerder licht op de zaak. Omdat veel schoolkinderen zich oprecht zorgen maakten over de ziekte, ervoeren zij echte stress en angst. Die kunnen schade aanrichten in het lijf en iemand werkelijk ziek maken.
Het was niet louter aanstelleritis, maar besmettelijk was de flauwval- en tic-epidemie dus wel. De kinderen hadden elkaar een voor een aangestoken, en de aandacht in (sociale) media maakte de kwaal alleen maar erger.
Dat bleek ook bij de afloop van de zaak. De getroffen kinderen die niets meer over hun ziekte postten op sociale media, waren allemaal in een paar dagen genezen. Bij de jongeren die nog wel verslag deden van hun aandoening, sudderde ‘het virus’ nog een tijdje door. Maar uiteindelijk werd iedereen genezen verklaard, en konden de scholieren net op tijd hun diploma halen.
De aandacht die een flauwvaller krijgt, zeker bij een concert, kan een laatste zetje geven, zegt Lopez. ‘Mensen om je heen bekommeren zich om je. Ze geven je water, vragen hoe het met je gaat.’ Dat kan best als prettig worden ervaren door een onzekere concertganger die misschien wel wat aandacht tekortkomt. Lopez: ‘En voor je het weet word je gefilmd, ga je viraal en ben je voor altijd gelinkt aan je idool.’
Maar let wel, zegt Lopez: het hoeft ook hier niet om aanstelleritis te gaan. ‘Flauwvallen kan al dan niet onbewust een manier zijn om aandacht te krijgen of in een bepaalde rol te stappen, van een zeer betrokken fan bijvoorbeeld. Maar het hoeft niet nep te zijn. De lichamelijke reactie is echt, al is de onderliggende motivatie misschien deels psychologisch.’
Maar wat kan iemand doen die liever toch niet onderuitgaat bij een concert, al was het maar omdat hij of zij de hele show wil uitzien?
Genoeg, zegt bijvoorbeeld zangeres Maggie Rogers, die haar shows liever ook niet vijf keer per avond onderbreekt. ‘Als je naar een show komt, zorg dan dat je gehydrateerd blijft. Zet je knieën niet op slot maar blijf een beetje bewegen. Neem af en toe een kleine pauze. En doe er alles aan om de mensen om je heen veilig en gezond te houden.’
Psycholoog Lopez sluit zich bij deze adviezen aan. ‘Een beetje dansen of heen en weer wiegen kan ook helpen om de bloedcirculatie op gang te houden.’
Wie donderdag naar Aurora gaat in de Ziggo Dome, en daar graag een avond lang overeind wil blijven, kan zich volgens Lopez zelfs voorbereiden. ‘Als je weet dat je snel overweldigd raakt, kun je vooraf ademhalingsoefeningen doen. Of mindfulness gebruiken, om kalm te blijven.’
Aurora speelt donderdag 1/5 in de Ziggo Dome te Amsterdam. Er zijn nog enkele kaarten beschikbaar.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant