Hoe kon de grote stroomstoring in Spanje en Portugal maandag ontstaan? Kan dat in Nederland ook gebeuren? En waarom is het stroomnet een evenwichtskampioen?
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
‘Er is nooit één oorzaak’, zegt Jan Vorrink van netbeheerder Tennet in Arnhem, waar het Nederlandse hoogspanningsnet wordt gemonitord. ‘Het is altijd een combinatie van factoren. Bij zo’n grote storing zijn het er misschien wel vijftien.’
Het zal dus nog wel even duren voor we precies weten wat de oorzaak is geweest. De komende tijd zullen in totaal vijftien Europese netbeheerders hier onderzoek naar gaan doen.
Wel is zo goed als zeker dat het geen cyberaanval was. Een belangrijke verdachte is de elektriciteitsverbinding tussen Spanje en Frankrijk. De Spaanse netbeheerder REE verklaarde dat daar maandag twee keer achter elkaar sprake was van uitval, met tussen beide incidenten nauwelijks een seconde. Daarna zagen technici in het controlecentrum hoe het complete Spaanse stroomnet binnen een paar seconden onderuitging en hoe het Portugese net werd meegetrokken. Binnen enkele ogenblikken zaten beide landen zonder stroom.
Het stroomnet is als een koorddanser: het moet altijd precies in evenwicht zijn. Op elk moment moet er evenveel elektriciteit worden opgewekt als er wordt afgenomen. Die precaire balans vertaalt zich in een frequentie, die precies vijftig keer per seconde wisselt.
Daalt deze frequentie onder de 50 hertz, dan moet er vermogen bij. Komt ze erboven, dan moet er vermogen weg. Doordat de verbinding met Frankrijk maandag plotseling wegviel, was er ineens een overschot aan elektriciteit op het Spaanse net, waardoor de frequentie omhoogschoot.
Hoeveel precies is nog onbekend, maar al bij 50,2 hertz wordt de situatie rap kritiek. ‘In Spanje moet ze veel hoger zijn geweest’, zegt Vorrink. Vuistregel is dat bij 52 of 48 hertz het hele land wordt afgeschakeld. Dat gebeurt om het stroomnet, maar ook alle apparaten en installaties, te beschermen. Doel is dat het net daarna ook weer snel kan worden opgestart.
Terwijl in Spanje de frequentie piekte, gebeurde aan de andere kant van de lijn, in Frankrijk, het tegenovergestelde. De frequentie daalde doordat aanvoer van elektriciteit vanuit Spanje stilviel. Dat was zelfs tot in Nederland te merken: volgens voorlopige cijfers daalde de frequentie hier met 185 millihertz en zat ook Nederland dicht bij een kritieke grens.
De snelheid waarmee de uitval zich in een oogwenk over het schiereiland verspreidde, heeft twee mogelijke hoofdoorzaken. De eerste heeft te maken met de opkomst van zonnepanelen en windturbines.
‘Daardoor is er een nieuwe component aan het elektriciteitsnet toegevoegd, de omvormer’, legt Miro Zeman uit. Hij is emeritus hoogleraar photovoltaic materials and devices aan de TU Delft en voormalig baas van de duurzame-elektrische-energieafdeling van de universiteit. Een omvormer zet gelijkstroom van zonnepanelen en windturbines om in wisselstroom die het net op gaat.
Deze apparaten reageren zeer snel en kunnen ook in milliseconden uitschakelen. Vroeger, toen elektriciteit vooral met enorme turbines werd opgewekt, zat daar een soort vliegwieleffect achter en duurde het langer voor een systeem werd afgeschakeld. Dat gaf netbeheerders vaak minuten tijd om bij een calamiteit in te grijpen.
‘Met steeds meer omvormers in het net, zoals in Spanje, waar veel duurzame energie wordt opgewekt, moet je nu binnen microseconden reageren’, zegt Zeman. Doe je dat niet, dan ‘trekt’ het ene deel van het netwerk razendnel het volgende deel omver.
De tweede oorzaak is dat Spanje, naast veel duurzame energiebronnen, ook nog eens relatief dunne verbindingen heeft met andere landen. ‘Spanje en Portugal zijn ook in elektrisch opzicht een schiereiland’, zegt Vorrink. Doordat Spanje slechts een stuk of vijf verbindingen heeft met Frankrijk en een dun lijntje met Marokko, kunnen deze landen nauwelijks bijspringen als er problemen zijn op het Spaanse stroomnet.
De situatie is hier zo mogelijk nog uitdagender, zegt Vorrink, omdat Nederland relatief nog meer zonnepanelen en windenergie heeft. Maar ons land heeft ook veel verbindingen met buurlanden: vier dubbele met Duitsland, twee naar België en drie naar Noorwegen, Denemarken en Engeland.
Valt één zo’n zogenoemde interconnector weg, zoals in Spanje lijkt te zijn gebeurd, dan kan Nederland tijdelijk extra vermogen uit het buitenland halen om ons net te stutten. ‘Dat is een enorme berg capaciteit’, zegt Vorrink. ‘Als wij storing hebben op een lijn, hebben we misschien wel tien andere om bij te springen.’
Na een grote storing komen altijd nieuwe zaken aan het licht, zeggen beide experts. ‘En daar zitten ook altijd een paar domme dingen tussen’, aldus Vorrink, die verwijst naar een grote elektriciteitsuitval in de Balkan van enkele jaren geleden. Daar was een boom zo hoog geworden dat hij met zijn takken kortsluiting veroorzaakte en zo het net omvertrok. ‘Dan blijkt een zaag een heel simpele remedie tegen black-outs. Je moet hem alleen wel gebruiken.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant