Zo veel moed der wanhoop, zo veel heldhaftigheid en veerkracht bij de slachtoffers van armoede, onderdrukking en klimaatcrises: het hart van de bezoeker veert erbij op.
is kunstredacteur van de Volkskrant en schrijft over fotografie.
Dwaal in de Amsterdamse Nieuwe Kerk langs de prijswinnaars bij de World Press Photo-tentoonstelling en je ontwaart al snel een patroon. De wereldleiders, gekozen despoten en zelfbenoemde dictators, hebben afgedaan. Althans in de fotojournalistiek. Hun aanblik, eventuele charisma, mediastrategieën en politieke theater zijn de aandacht niet meer waard. De door World Press Photo (WPP) gewaardeerde fotograaf richt de camera op de burgers die de gevolgen ondervinden van wat machthebbers aanrichten, en vooral op degenen die zich aan hen ontworstelen en verzetten tegen onderdrukking en onrecht.
De geest van Patti Smiths People Have the Power lijkt te waren over de zeventigste WPP-presentatie, met een coherente en ontroerende tentoonstelling tot gevolg. Zo veel moed der wanhoop, heldhaftigheid bij de confrontatie met bruut militair en politiegeweld, veerkracht bij de slachtoffers van armoede, onderdrukking en klimaatcrises: het hart van de bezoeker veert erbij op. Van de vele WPP-exposities die ik zag, greep deze editie me het meest bij de keel.
Een van de eerste foto’s in de tentoonstelling (met een tamelijk dwingende looprichting tegen de klok in, rondom het koor van de kerk) lijkt tegenstrijdig met het hiervoor beweerde. Die toont de aangeslagen Donald Trump, omringd door veiligheidslieden, bloed op het gezicht, een tel nadat een kogel zijn oor heeft geschampt. Toch past die ijzersterke nieuwsfoto van Jabin Botsford voor The Washington Post binnen het karakter van de tentoonstelling: die mislukte aanslag was misschien wel het enige moment tot nu toe waarop Trumps kwetsbaarheid zich openbaarde.
Zulke hardnieuwsfoto’s zijn tegenwoordig zeldzaam bij WPP. De jury’s die de bijna 60 duizend inzendingen, onderverdeeld naar zes regio’s, beoordeelden, hebben zich vooral laten leiden door journalistieke diepgang en langdurige interesse in persoonlijke belevenissen. Geopolitiek, maatschappelijke ontwikkelingen, door de mens veroorzaakte natuurrampen als overstromingen, teruggebracht tot het microniveau van individuen: het maakt dat de bezoeker hun ervaringen tot in zijn vezels voelt.
Om een paar voorbeelden te noemen die me in het bijzonder opvielen: de serie Geen land voor vrouwen van de Iraans-Canadese Kiana Hayeri, die de onmogelijke positie van vrouwen in Afghanistan onder de Taliban zichtbaar maakt. Met onder meer een foto van etalagepoppen in een winkel met prachtige bruidsjurken. Vrouwengezichten mogen door de Taliban niet worden getoond, daarom zijn de poppenhoofden bedekt met plastic zakken: verstikking in haar meest concrete betekenis.
Ook in het oog springt de serie van de voor het Russische persbureau Tass werkzame Mikhail Tereshchenko. Hij was in Tbilisi bij de intense protesten van Georgische burgers tegen de regering die met dictatoriale middelen – knuppels en traangas – alle macht naar zich toetrekt en het Kremlin als bondgenoot beschouwt. Opmerkelijk dat juist een onder censuur opererende Russische fotograaf deze kwestie voor het voetlicht brengt.
Vier foto’s van enkelingen in het bijzonder trekken, verspreid over de ruimte, de aandacht. Die van een aandoenlijk 6-jarig Oekraïens meisje, door paniek als een plank gespannen op bed, getraumatiseerd door een Russisch bombardement op haar dorp (van de Duitse fotograaf Florian Bachmeier). Nummer twee, het portret van Mika, de 21-jarige trans man die borstverwijdering heeft ondergaan en zijn torso met grote, ongetwijfeld pijnlijke littekens voor de camera toont, van de Nederlandse fotograaf Prins de Vos – een wreed en tegelijk ongekend zachtaardig beeld.
De derde, uiteraard, de ontroerende WPP-foto van het jaar, de 9-jarige Palestijnse jongen Mahmoud Ajjour, die bij een Israëlische luchtaanval in Gaza Stad beide armen verloor. Hij belichaamt met zijn tere lijf, de stompen die van zijn armen resteren, en droeve, afwezige blik de menselijke kwetsbaarheid én het bewijs van nietsontziende wreedheid. Bij deze foto van de Gazaanse fotograaf Samar Abu Elouf zinkt alle moed je in de schoenen. Ze portretteerde Mahmoud in Doha, Qatar, waar hij medische behandeling krijgt en waar zij ook zelf naartoe is geëvacueerd.
De expositie besluit met de op slag wereldberoemd geworden foto (nummer vier) van een surfer op zee bij Tahiti, deelnemer aan de Olympische Spelen: hoog zweeft hij boven een reuzengolf, een arm in victorie gestrekt omhoog, de plank in het luchtledige recht omhoog naast hem: alsof de Franse fotograaf Jerome Brouillet wilde laten zien: wonderen bestaan wél. Toch, op de valreep, nog een beetje hoop voor de geplaagde mensheid.
De selectie van Mikhail Tereshchenko’s foto’s van protesten in Georgië heeft tot protesten van Georgische persfotografen geleid. Hij werkt voor het door Moskou gecontroleerde persbureau Tass en zou daarom geen onafhankelijke journalistiek bedrijven. WPP wijst erop dat de inzendingen voor de competitie anoniem worden beoordeeld en dat inzendingen vanuit geen enkel land bij voorbaat worden uitgesloten van deelname. Hoewel zijn serie door WPP wordt geëxposeerd, trok de organisatie Tereshchenko’s uitnodiging voor de prijsuitreiking in nadat hij in maart in een interview had gesproken over ‘de bevrijding van Marioepol’. De Oekraïense stad is bij de aanval door Rusland zwaar gebombardeerd. De WPP-foto van het jaar 2023 van een stervende hoogzwangere vrouw bij een gebombardeerde kraamkliniek is in de stad gemaakt.
Fotografie
★★★★★
Nieuwe Kerk, Amsterdam, t/m 21/9.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant