Een uitspraak van de rechtbank Den Haag van vrijdag maakt het aanzienlijk makkelijker voor gemeenten om fossiele reclame te verbieden. Een openbare ruimte zonder aanprijzingen van vliegreclames en benzineauto’s komt dichterbij.
is economieredacteur van de Volkskrant.
‘Een duurzame mijlpaal’, noemde de Haagse wethouder Robert Barker (Partij voor de Dieren) de uitspraak die de voorzieningenrechter vrijdag deed. Sinds 1 januari zijn reclames voor fossiele producten in de Hofstad verboden. Den Haag is de eerste stad ter wereld die zo’n verbod in lokale regelgeving vastlegt. Dat het verbod in de rechtszaal aangevochten zou worden, kwam dan ook niet als een verrassing. Wél dat de rechter het gemeentebestuur op alle punten in het gelijk stelde.
In veel gemeenten loopt de discussie over fossiele reclames in de buitenruimte namelijk al jaren. Een verbod dat is vastgelegd in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), zo concludeerde menig gemeentebestuur, dat houdt geen stand in de rechtbank.
De uitspraak van de rechtbank Den Haag verandert het denken daarover totaal. De advocaten van reisbrancheorganisatie ANVR en touroperator TUI voerden talloze argumenten aan: de gemeente zou niet bevoegd zijn zo’n verbod in te voeren, het zou tot financiële schade leiden en zou in strijd zijn met de Grondwet, de vrijheid van meningsuiting en de ondernemersvrijheid. De rechter veegde al die bezwaren van tafel.
Volgens de stichting Reclame Fossielvrij, drijvende kracht achter de lokale reclameverboden, leidt de uitspraak tot hernieuwde interesse in een in lokale regelgeving verankerd verbod. ‘Nu de rechter zo duidelijk is over een verbod via de APV, willen andere gemeenten dat ook wel’, zegt woordvoerder Femke Sleegers. ‘Het gaat sneller en is duidelijker voor inwoners.’
Een gemeente die reclame voor vliegreizen, benzineauto’s en gascontracten wil uitbannen, heeft grofweg twee mogelijkheden. Een verbod in de APV, of afspraken maken in nieuwe contracten met reclame-exploitanten. Nagenoeg alle gemeenten kozen tot nu toe voor de tweede optie. De APV-route komt vaak ter sprake, maar gemeentebesturen van onder meer Zwolle en Enschede achtten die juridisch te risicovol.
Blijft over het maken van afspraken met reclame-exploitanten. Omdat contracten met dergelijke partijen vaak looptijden van acht tot twaalf jaar hebben, is het geen snelle oplossing. Bovendien hebben abri’s, driehoeksborden om lantaarnpalen, lichtmasten en wisselframes vaak verschillende beheerders. Dat leidt tot een wirwar aan regels.
Desondanks bewandelen zeker tien gemeenten deze route: Amsterdam, Haarlem, Leiden, Utrecht, Nijmegen, Amersfoort, Bloemendaal, Groningen, Amstelveen en Tilburg. Vanwege de langdurige contracten kom je in al deze steden nog fossiele reclame tegen. Vanaf 1 januari 2026 zal Haarlem de eerste gemeente zijn die reclames voor vervuilende producten via deze weg volledig heeft uitgebannen.
Welke reclame precies verboden is, verschilt per gemeente. Sommige richten zich alleen op fossiele brandstoffen en producten waarvoor die nodig zijn, zoals vlieg- en cruisereizen, auto’s met fossiele of hybride motor, grijze stroomcontracten en gascontracten. Andere nemen ook vlees (eventueel uit de bio-industrie) of alle dierlijke producten mee. In Amsterdam is zelfs een voorstel gedaan om reclame voor fast fashion te verbieden.
De reikwijdte van het verbod hangt af van het draagvlak, legt Sleegers uit. ‘In Den Haag hebben ze geprobeerd vlees erbij te doen, maar daar was geen meerderheid voor.’
De uitspraak van de rechtbank biedt nieuwe mogelijkheden. In Zwolle reageerde het college negatief op het voorstel van GroenLinks-raadslid Joey Boon om de APV te wijzigen. ‘De uitspraak in Den Haag geeft volgens mij aan dat de risico’s kleiner zijn dan eerder gedacht’, zegt Boon nu. Hij wijst erop dat de gemeenteraad uiteindelijk over zijn voorstel beslist. ‘Ik heb alle intentie om het college te vragen het verbod in Zwolle alsnog in te voeren.’
Ook het Leidse PvdD-raadslid Martine van Schaik is al langer bezig met een verbod via de APV. ‘Nu dat ook juridisch stand heeft gehouden zien we geen enkele reden meer om nog langer te wachten met invoering in Leiden.’ Binnenkort vergadert de raad over wijzingen in de APV, Van Schaik hoopt die mogelijkheid te gebruiken om ‘direct’ een verbod op fossiele reclame erin op te nemen.
Haar Eindhovense partijgenoot Jonas Roothans staat er hetzelfde in. ‘Telkens als we het er hier over hadden, klonk het verweer dat we voor grote schadeclaims moeten vrezen’, zei hij zaterdag tegen het Eindhovens Dagblad. ‘Moeten we dat als eerste grote stad wel willen, werd dan gezegd. Maar nu de rechter zich over het Haagse verbod heeft uitgesproken, is de situatie wel veranderd.’
In Amsterdam reageerde wethouder Melanie van der Horst (D66) vorige maand al welwillend op een raadsvoorstel om de APV te wijzigen.
De uitspraak neemt niet alle bezwaren weg. Onlangs kwam de provincie Noord-Holland terug van het voornemen om reclame voor fossiele producten, vlees en vis te verbannen uit 525 bushokjes in het beheer van de provincie. De maatregel zou namelijk tot 5 à 10 procent lagere reclame-inkomsten leiden. In een tijd waarin gemeentelijke budgetten onder druk staan, zal dat argument ook elders niet ongehoord blijven.
Daarnaast is er nog het hoger beroep dat ANVR en TUI overwegen. Sleegers ziet het met vertrouwen tegemoet, maar erkent dat het gemeenten terughoudend kan maken. ‘Rechtszaken voeren is ook een middel om te vertragen.’
Reint-Jan Renes, lector psychologie voor een duurzame stad aan de Hogeschool van Amsterdam, hoopt dat de uitspraak twijfelende gemeenten over de brug helpt. De ervaringen met roken, alcohol en gokken tonen volgens hem dat een reclameverbod ‘heel veel effect’ kan hebben.
Tijdens de rechtszaak betoogden de advocaten van ANVR en TUI dat er ‘geen vliegtuig minder’ de lucht in zou gaan door het verbod. Op korte termijn hebben ze misschien gelijk, zegt Renes. ‘Maar je kunt ervan uitgaan dat op den duur de vraag structureel gaat afnemen, omdat we zulk gedrag als minder normaal gaan zien.’
Het valt Renes op dat tegenstanders het verbod afdoen als symboolpolitiek. ‘Symbolen zijn krachtig. Een verbod communiceert dat de overheid serieus bezig is met klimaatschade’, zegt hij. Renes vindt een verbod daarom ‘absoluut noodzakelijk, maar niet genoeg’. Overheden zouden daarnaast bijvoorbeeld vervuilend gedrag duurder kunnen maken en alternatieven kunnen stimuleren.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant