Het overlijden van paus Franciscus dwingt Argentinië de balans op te maken: was de kerkvader er wel voor zijn landgenoten? Hij keerde als paus immers nooit terug naar zijn geboortegrond. ‘Argentinië is diep verdeeld en erg gekwetst.’
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Buenos Aires, waar paus Franciscus werd geboren als Jorge Mario Bergoglio.
Na het laatste gebed, het Onzevader, volgt een luid applaus. De katholieken van Buenos Aires klappen voor de Argentijnse paus die niet meer is. ‘Viva el papa!’, roept aartsbisschop Jorge García Cuerva. ‘Viva!’, antwoorden de kerkgangers. ‘Viva Francisco!’ ‘Vivaaaa!’ De kreten stijgen op richting de barokke gewelven van de kathedraal van de Argentijnse hoofdstad. Ogen vullen zich met tranen. Leve de paus, leve Franciscus.
Twaalf jaar geleden verliet Jorge Mario Bergoglio deze kerk om nooit meer terug te keren. Na zijn dood maakt hij alsnog zijn opwachting. Het portret van de Argentijn die het tot paus schopte, staat voor het altaar. De man die hij tot zijn opvolger benoemde, herinnert de gelovigen aan zijn woorden.
‘Laten we niet in anekdotes blijven hangen’, zegt de aartsbisschop. ‘Dat je hem in de metro zag of in de kerk. Of dat hij je zoon heeft gedoopt.’ Nee, Franciscus laat zich het best herinneren door zijn lessen en zijn dromen, zegt hij. Over universeel broederschap bijvoorbeeld, en over een wereld die meer zou moeten huilen en minder zou moeten vechten.
Op de traptreden voor de kathedraal vertelt de grijze Rosi (‘mijn achternaam en leeftijd zijn niet belangrijk’) met stralende ogen over ‘de nederige paus’ die haar deed terugkeren naar de kerk. ‘En niet alleen mij. Ook mensen die niet in de geijkte hokjes passen. Gescheiden mensen, homoseksuelen, families met onorthodoxe samenstellingen.’
Maar wat Franciscus voor Argentinië betekende? Nee, daar durft ze zich niet aan te wagen. ‘Argentinië is diep verdeeld en erg gekwetst. En alles in Argentinië is politiek.’ Om haar punt te onderstrepen wijst de vrouw naar een poster van de paus die op een pilaar is geplakt.
Onder een lachende Franciscus staat groot de tekst ‘Verenigd of onderworpen’. Het zijn niet zijn woorden, maar een citaat van Juan Domingo Perón, de oud-president aan wie Argentinië het peronisme te danken heeft, de links-populistische politieke stroming die al driekwart eeuw wedijvert met conservatief-rechts. Hoezeer hij het bij leven ook ontkende, de paus was en blijft voor velen een linkse peronist. Het is een van de redenen waarom lang niet alle Argentijnen van hem houden.
De kathedraal grenst aan het beroemde Plaza de Mayo en staat op steenworp afstand van het Casa Rosada, het pastelroze presidentiële werkpaleis waar momenteel de ultrarechtse Javier Milei kantoor houdt. Milei is zo’n Argentijn die, tot voor kort, niets ophad met Franciscus. Tijdens zijn verkiezingscampagne van 2023 schold hij hem nog uit voor communist en ‘het kwaad op aarde’.
Maar eenmaal president bleek Milei toch in staat zijn twee Argentijnse zielen te verenigen. Terstond reisde hij af naar het Vaticaan om zich door de paus te laten omhelzen. Deze week vond hij de oude ‘meningsverschillen’ eigenlijk maar ‘weinig voorstellen’.
Nu de Argentijn Bergoglio en de paus Franciscus zijn gestorven, wordt ook zijn eigen land gedwongen om de balans op te maken. En dat doet om tal van redenen een beetje pijn. De voornaamste: Bergoglio gaf 76 jaar van zijn leven aan Argentinië, Franciscus gaf de laatste twaalf aan het Vaticaan en de wereld, maar zette nooit meer een voet in het land van Bergoglio.
De ongemakkelijke vraag die boven Buenos Aires hangt, de stad waar hij in 1936 werd geboren, is of dat wegblijven iets zegt over hem of toch vooral over Argentinië. ‘Hij zal zijn redenen hebben gehad’, reageert hotelmedewerker Fabiana Varliero (52), die in de basiliek van de wijk Flores een laatste groet brengt aan de paus. Rondom de biechtstoel waar Bergoglio als 16-jarige de roeping van God hoorde, branden kaarsen tussen brieven en bloemen.
‘Hij vloog door de Argentijnse hemel toen hij Chili bezocht’, memoreert ze. ‘We vergeven je, Franciscus’, zegt ze met de handen gevouwen. Waarom hij wegbleef, begrijpt ze nog steeds niet. Wat ze wel zeker weet is dat de paus een overtuigd peronist was. ‘Hij had een grote liefde voor arme mensen en vocht voor sociale rechtvaardigheid.’ Toch stemde zij op Milei, de anti-peronist. ‘Ik houd geloof en politiek gescheiden. Het land had verandering nodig.’
Tegenover de basiliek delen twee Jehova’s getuigen bijbels uit. ‘Hij was een mens’, zegt een van hen kortaf. Een paar meter verderop prijkt een Franciscus-poster op een reclamebord. ‘Laten we nu allemaal Franciscus zijn’, luidt het opschrift. Daar is niet iedereen het mee eens. Het hoofd van de paus is van het bord gescheurd.
Franciscus mag dan een wereldberoemde Argentijn zijn geweest, in zijn eigen stad zijn vooral Maradona en Messi vereeuwigd op de vele blinde gevels. Bergoglio liet een kruimelspoor achter. ‘In dit huis woonde de paus Franciscus’, staat op een uit bruin marmer opgetrokken façade van een nietszeggend rijtjeshuis in Flores. Een twintigtal boeketten hangt in de stalen spijlen voor het met rolluik afgesloten raam. Even verderop memoreert een groot plakkaat op het speelpleintje dat hier de kleine Bergoglio met zijn vriendjes achter een bal aanholde.
Gedurende de zeven dagen van nationale rouw die door president Milei zijn afgekondigd, hebben de Argentijnse nieuwszenders 24 uur per dag de camera’s gericht op het Vaticaan en vullen katholieken de kerken waar Bergoglio ooit predikte, om Franciscus nog één keer dichtbij te voelen. Maar een groot deel van de ruim drie miljoen inwoners van Buenos Aires lijkt de paus de behandeling te geven die hij hen gaf. Ze blijven weg en gaan door met hun leven.
Ook Johana Roch (43) zou schouderophalend aan de dood van de paus zijn voorbijgegaan, ware het niet dat ze als chauffeur werd ingehuurd door journalisten van de Italiaanse televisie. Vandaar dat ze woensdagavond op de stoep staat van het kerkje van voetbalclub San Lorenzo, waarvan de paus groot fan was. ‘Milei die naar Rome gaat, alle camera’s hier, dit circus leidt alleen maar af van belangrijker zaken’, zegt ze. ‘Zoals de protesten van de gepensioneerden, die 275 duizend peso (200 euro, red.) per maand krijgen.’
San Lorenzo werd begin vorige eeuw opgericht door een priester. Ook Bergoglio omarmde de club. Deze avond zitten de bankjes van de clubkerk grotendeels vol met katholieken in clubkleuren. Al zijn er bijna net zo veel journalisten als supporters. Veel San Lorenzo-aanhangers gingen niet naar de kerk, ze zijn de straat op om het vertrek te eisen van de clubvoorzitter, die tot zijn oren in een omkoopschandaal zit.
Seizoenkaarthouder Marcelo Romero (64) kwam wel naar de dienst. Zijn liefde voor de club en voor Franciscus zijn even groot. Hij ging twee keer voor de paus naar het Vaticaan. ‘Hij maakte het katholieke geloof aardser, bracht het dichter bij de mensen. Hij was een volkse paus.’
En bovendien een kerkvader die het eeuwenoude instituut opschudde, vindt Romero. ‘De katholieke kerk was zeer gesloten. Maar hij verwelkomde mensen die nooit eerder werden geaccepteerd.’ Ook met het loodzware misbruikdossier wist Franciscus goed om te gaan, stelt hij. ‘Het is hem voor een groot deel gelukt de kerk op te schonen.’
De kritische Roch vindt juist dat Bergoglio als paus te weinig veranderde. ‘Argentijnse priesters die kinderen misbruikten werden alleen maar verplaatst.’ Ze begrijpt wel waarom haar land worstelt met het heengaan van de paus: Argentinië worstelt met zichzelf. ‘We hebben nog steeds de staat en de kerk niet goed gescheiden. Maar we hebben ook de belangrijkste feministische beweging van Latijns-Amerika.’ In 2020 legaliseerde het Argentijnse parlement abortus. Pas vorig jaar stopte de regering met het betalen van salarissen aan katholieke priesters.
Bergoglio kwam na zijn vertrek nooit meer terug, maar misschien was Franciscus toch een echte Argentijn in het Vaticaan: tegelijkertijd progressief en oerconservatief.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant