Na een kwetsende grap of een verkeerde keuze is het slim om je verontschuldigingen aan te bieden. Wanneer is een spijtbetuiging geslaagd en wanneer niet?
Deborah liep de bruiloft van haar zusje mis omdat ze ervoor koos een voordracht te houden op een eerder geplande conferentie. Aanvankelijk was ze boos dat haar zus die datum als een voldongen feit presenteerde, zonder te checken of ze kon, maar op de dag zelf voelde ze zich beroerd over haar keuze. Toch koos ze ervoor niets te zeggen, omdat ze de pijnlijke kwestie niet wilde oprakelen.
Het is een van de voorbeelden in het boek Sorry hoor: hoe oprechte excuses je relatie kunnen veranderen van de Amerikaanse psycholoog Harriet Lerner, die al decennialang onderzoek doet naar verontschuldigingen. ‘Het spijt me’ is het heilzaamste zinnetje uit onze taal, meent ze. ‘We maken allemaal fouten. En daarom zal de behoefte om excuses aan te bieden en te ontvangen tot onze laatste adem blijven bestaan’, zei ze in de podcast Unlocking Us van de bekende Amerikaanse hoogleraar Brené Brown.
Waarom is sorry zeggen zo belangrijk? ‘Het is een manier om je fout toe te geven en daarmee de relatie te herstellen’, zegt Aukje Nauta, bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden met een specialisatie in schaamte en grensoverschrijdend gedrag. ‘Bij een spijtbetuiging verplaats je je in de ander, bijvoorbeeld de collega die is gekwetst door een foute grap, waardoor die zich gezien voelt.’
Volgens Lerner is een oprechte verontschuldiging een cadeau omdat je de realiteit van de gekwetste partij bevestigt (‘je gevoelens kloppen’), waardoor ze boosheid en wrok eindelijk kunnen loslaten.
In de praktijk blijkt sorry zeggen best lastig. ‘Mensen koesteren graag een positief zelfbeeld. Op het moment dat je schuld bekent, geef je aan jezelf toe dat je feilbaar bent’, zegt Nauta. Bij een mea culpa moeten mensen hun trots parkeren. ‘Je gaat door het stof en dat kan vernederend voelen. Alsof je een trede lager komt te staan.’ En je neemt een sociaal risico, want de ander kan de excuses ook níét accepteren.
Uit onderzoek blijkt dat mensen eerder spijt betuigen na gevoelens van schuld dan bij schaamte. ‘Schuld gaat over gedrag, bijvoorbeeld wanneer je rode wijn hebt gemorst op het witte tapijt van een vriend’, legt Nauta uit. ‘Schaamte gaat over je hele identiteit. Bijvoorbeeld dat je niet deugt omdat je altijd zo onhandig bent. Dit zorgt ervoor dat je op jezelf gericht bent, waardoor je minder snel aan herstel toe komt.’
Waar moet je aan denken bij een goede spijtbetuiging?
Veel excuses zijn eigenlijk nepexcuses. Zoals: ‘Het spijt me als ik je heb beledigd’ of ‘Het spijt me dat je er zo over denkt’. ‘Hiermee pleit je jezelf vrij en maak je de ander schuldig omdat hij zo nodig zo gevoelig moest zijn’, zegt Nauta. ‘Je ziet dit vaak bij politici en mensen met hoge posities die de eigen reputatie willen beschermen.’
‘Een echte verontschuldiging concentreert zich op je eigen daden, niet op de reactie van de ander’, schrijft Lerner. Bij een welgemeend excuus is de intentie belangrijk, meent de psycholoog. Je doet het voor de ander, niet om nobel over te komen, vergiffenis te krijgen of je minder schuldig te voelen.
Kies niet de laffe route met een appje of mail. ‘Het is eng om iemand aan te kijken, maar neem die hobbel en bel diegene op of ga langs’, zegt Nauta. ‘Als duidelijk is dat je écht moeite doet, worden excuses eerder aanvaard. Bovendien is de kans op misinterpretatie minder groot.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
In een experiment keken Amerikaanse wetenschappers welke ingrediënten van een verontschuldiging effectief zijn. Ze lieten 755 deelnemers de spijtbetuigingen van een sollicitant beoordelen die bij een eerdere baan in de problemen was geraakt. Een goed excuses bevat zes elementen: een uiting van spijt, uitleg van wat er misging, erkenning van verantwoordelijkheid, verklaring van berouw, poging het vertrouwen te herstellen en een verzoek om vergeving. Niet alle componenten bleken even zwaar te wegen. Vooral het erkennen van verantwoordelijkheid bleek belangrijk, gevolgd door het aanbod om het vertrouwen te herstellen. ‘Door te zeggen dat je bereid bent actie te ondernemen, laat je zien dat je serieus bent’, aldus de onderzoekers.
Om met geslaagde excuses te komen moet je eerst weten wát je verkeerd hebt gedaan. Dat vraagt om goed luisteren, zonder defensief te worden. ‘Het is lastig om aan te horen hoe jij verantwoordelijk bent voor iemands gekwetstheid en boosheid’, zegt Lerner. ‘Omdat we ‘bedraad’ zijn om ons zelfbeeld te beschermen, weerleggen we de versie van de ander. Daarbij luisteren we vooral naar datgene waarmee we het niet eens zijn.’
Kijk sowieso uit met het woordje ‘maar’. Ook als uitleg komt het al snel over als een manier om de eigen verantwoordelijkheid te ontlopen.
Kaap het gesprek niet met je eigen emoties. Bijvoorbeeld door overdreven dramatisch te verkondigen dat je zo’n enorme mislukkeling bent en hoezeer dit je van streek maakt. ‘Als het gesprek erin uitmondt dat de gekwetste of boze partij zich op jóúw pijn concentreert, is er een probleem’, schrijft Lerner. ‘Een oprechte verontschuldiging draait niet om jou.’
Deborah liet haar zus uiteindelijk weten hoeveel spijt ze had van haar keuze om naar die stomme conferentie te gaan, in plaats van het huwelijk. Haar zus antwoordde: ‘Ja, Deb, je was een domme trut!’ De lucht was geklaard.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant