De Amsterdamse overheid was, toen het erop aankwam, niet heldhaftig, niet vastberaden en niet barmhartig. De stad heeft haar Joodse inwoners tijdens de Tweede Wereldoorlog ‘gruwelijk in de steek gelaten’. Dat zei burgemeester Femke Halsema donderdagavond in de Hollandsche Schouwburg.
is regioverslaggever van de Volkskrant in Amsterdam en omstreken.
In Amsterdam werd tijdens de Jom Hasjoa-herdenking stilgestaan bij de slachtoffers van naziterreur. Halsema bood haar excuses aan voor de rol die de gemeente heeft gespeeld bij de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘En ook na de oorlog was Amsterdam niet in staat tot mededogen. Wie terugkwam, kreeg vaak te horen: u wordt door niemand verwacht.’
Volgens Halsema is ‘de onontkoombare conclusie dat de gemeente moreel heeft gefaald’. Nooit klonk er vanuit het stadhuis een helder ‘nee’ tegen de bezetter, aldus de burgemeester. ‘Stap voor stap werd het gemeentelijk apparaat onderdeel van de machinerie van het kwaad.’
Het grootste deel van de Nederlandse Joden woonde voor de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam. Van de tachtigduizend Amsterdamse Joden werd meer dan driekwart vermoord door de nazi’s.
De excuses komen aan de vooravond van de publicatie van een Niod-onderzoek naar de rol van gemeentelijke diensten bij de Jodenvervolging, dat eind mei zal verschijnen. Uit het vorig jaar verschenen boek Verdwenen stad van Willy Lindwer en Guus Luijters bleek al dat de gemeentetram, het latere GVB, betrokken was bij de deportatie van 48 duizend Joodse Amsterdammers.
In haar toespraak memoreerde Halsema het leven van Chaja Borzykowski, een Amsterdamse twintiger die stierf in de gaskamers van Sobibor. ‘Wat moet ze zich verraden hebben gevoeld toen Amsterdamse agenten, in de nacht van 25 op 26 mei 1943, meehielpen om zo’n drieduizend Joden op te pakken. Maar van de werkelijke omvang van de betrokkenheid van haar stad bij de vervolging van haar en haar volk, heeft Chaja waarschijnlijk nooit geweten.’
Het is niet de eerste keer dat een burgemeester excuses maakt. Onder meer Maastricht en Roermond gingen Amsterdam voor. In 2020 bood toenmalig premier Mark Rutte excuses aan, omdat de Nederlandse regering tekortschoot als ‘hoeder van recht en veiligheid’.
Naast excuses stelt de hoofdstad ook 25 miljoen euro beschikbaar. Het geld is bedoeld als investering in ‘de toekomst van Joods Amsterdam’. ‘Want zonder Joods leven is er geen Amsterdam’, aldus Halsema.
Chanan Hertzberger, voorzitter van het Centraal Joods Overleg (CJO), vindt de excuses ‘een goede zaak’. ‘Gemeentelijke diensten collaboreerden met de bezetter, en na de oorlog reageerde de gemeente kil op Joden die terugkeerden. Mijn grootmoeder had al haar familieleden verloren. Toen ze terugkwam, kende ze niemand meer en moest ze buiten op een bankje slapen.’
Wat David Simon betreft zijn de excuses na tachtig jaar ‘rijkelijk laat’. Toch vindt hij ze waardevol. ‘En dan spreek ik op persoonlijke titel’, zegt de vicevoorzitter van de stichting die jaarlijks de Jom Hasjoa-herdenking organiseert. ‘Vanuit de Joodse gemeenschap heb ik verschillende reacties gehoord. Veel mensen vinden het te laat. Anderen hebben zoiets van: wat hebben we aan excuses en een geldbedrag. Laat de gemeente er nu vooral voor zorgen dat we veilig over straat kunnen.’
Simon vindt de excuses belangrijker dan het geldbedrag. ‘Met geld krijg ik mijn grootouders, ooms en tantes niet terug.’ Al waardeert hij wel het gebaar. Datzelfde geldt voor Hertzberger. Volgens de CJO-voorzitter verbergen steeds meer Joden uit angst hun Joodse identiteit. ‘Als we de Joodse gemeenschap willen behouden, moeten mensen weerbaarder worden gemaakt en weer trots zijn.’
Ook emeritus hoogleraar Johannes Houwink ten Cate (holocaust- en genocidestudies) vindt de excuses ‘wat laat’. Maar, voegt hij toe, ‘tot zo’n twaalf jaar geleden was er geen interesse in de rol die lokale overheden hebben gespeeld’.
Wat hem betreft is het goed dat Halsema deze stap zet. ‘Excuses zijn een manier om met het verleden in het reine te komen. De hoofdrolspelers van toen leven niet meer. We kunnen ze niet strafrechtelijk aanpakken, we kunnen hun pensioenen niet afpakken, een waarheidscommissie heeft geen zin meer. Dan is het zeggen van sorry het enige wat nog rest.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant