Inlichtingendiensten opereren normaal gesproken in de schaduw. Maar het hoofd van Israëls binnenlandse inlichtingendienst trekt het gordijn van geheimzinnigheid langzaam weg met een reeks ongekende beschuldigingen aan het adres van premier Benjamin Netanyahu.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Als iemand zou proberen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu neer te schieten, is het de taak van Ronen Bars Shin Bet om de kogel op te vangen. Letterlijk. Eén arm van de Israëlische binnenlandse inlichtingendienst is belast met de beveiliging van de premier. De andere arm van de Shin Bet moet de democratie beschermen tegen dreigingen van buitenaf én van binnenuit. Maar wat als de dreiging juist afkomstig is van degene die door de Shin Bet moet worden beschermd?
Dan kom je terecht in een machtsstrijd zoals die zich nu al enkele maanden in het volle zicht voltrekt tussen het hoofd van de Shin Bet en Netanyahu, die Bar wil ontslaan. Bar ziet een Israëlische rechtsstaat die ernstig gevaar loopt door Netanyahu, Netanyahu eist dat Bar ook metaforische kogels voor hem opvangt door hem te beschermen tegen politieke schandalen. Daarmee staat Bar symbool voor de strijd om Israëls democratie: ben je loyaal aan de premier of aan de wet?
Met een premier die zelf loyaal is aan de rechtsstaat is dat geen tegenstelling, maar daar is volgens Bar geen sprake meer van. In een ongekende openbare verklaring somde hij deze week op hoe Netanyahu zijn boekje te buiten is gegaan.
Bar zegt dat Netanyahu wil dat de Shin Bet demonstranten tegen de regering bespioneert. Ook eiste hij dat Bar een voorgekauwde verklaring zou ondertekenen waarin staat dat het uit veiligheidsoverwegingen niet mogelijk is voor Netanyahu om te getuigen in de corruptiezaak tegen hem. Als er in Israël een constitutionele crisis zou ontstaan, moest Bar uitspraken van het Hooggerechtshof negeren en persoonlijke loyaliteit aan Netanyahu beloven.
Ironisch genoeg kan er juist rondom Bars ontslag een constitutionele crisis ontstaan. Zijn verklaring van 31 pagina’s diende hij maandag in bij het Hooggerechtshof, dat zijn ontslag in maart opschortte. Als het Hof beslist dat Bar niet mag worden ontslagen, is het zeer de vraag of Netanyahu dat besluit respecteert.
Netanyahu morrelt al lange tijd aan de macht van het Hooggerechtshof, met grote verdeeldheid in Israël tot gevolg, al in de aanloop naar de aanval van Hamas op 7 oktober 2023. Nadien concludeerden inlichtingendiensten dat die periode Hamas heeft gesterkt in het idee dat Israël zwak stond. Het is dan ook waarschijnlijk dat dergelijke kritiek, die ook Bar heeft geuit, de reden is van zijn ontslag en niet het feit dat Netanyahu het ‘professionele en persoonlijke’ vertrouwen in hem kwijt is, zoals de Israëlische premier formeel volhoudt.
Dat Bar überhaupt kritiek uit op Netanyahu is ongebruikelijk. De baas van de Shin Bet geldt normaal als een naaste getrouw van de premier. Bar zelf staat bekend als rustig en niet buitengewoon uitgesproken, zoals het een baas van een inlichtingendienst betaamt. Bovendien heeft Bar zijn carrière te danken aan het in de pas lopen. ‘Ik presenteer dit niet lichtzinnig aan het Hof’, aldus Bar. ‘Hiermee omgaan is niet gemakkelijk voor mij en vraagt een aanzienlijke prijs.’
Bar diende in de jaren tachtig in de Sayeret Matkal, een Israëlische elite-eenheid waarin ook Netanyahu ooit actief was. Na een korte periode als caféhouder in Tel Aviv, werd Bar inlichtingenofficier bij de Shin Bet. Daarin klom hij langzaam op. In 2021 benoemde toenmalig premier Naftali Bennett Bar tot directeur.
Zo’n benoeming geldt voor vijf jaar, juist om de functie te depolitiseren; de termijn van een Israëlisch kabinet is vier jaar. Dat werkte voorheen goed, het ontslag van een Shin Bet-directeur is nooit eerder voorgekomen. Maar 7 oktober 2023 was in veel opzichten een keerpunt. Voor Bar betekende het dat politieke belangen al snel niet meer buiten de deur te houden waren.
Waar Bar gelijk na de aanval van Hamas erkende dat de Shin Bet had gefaald, heeft Netanyahu telkens geweigerd verantwoordelijkheid te nemen. Hij keert zich tegen een officieel staatsonderzoek, met als gevolg dat allerlei delen van het Israëlische veiligheidsapparaat hun eigen onderzoek hebben verricht. De Shin Bet concludeerde afgelopen maart dat het Hamas had onderschat en dat er signalen zijn gemist dat een aanval aanstaande was.
Tegelijkertijd kreeg de regering ervan langs. Jarenlang bracht Qatar met Israëlische goedkeuring miljoenen dollars naar Gaza, bedoeld voor overheidsuitgaven, maar Hamas verrijkte zichzelf ermee, legde tunnels aan en bouwde een groot wapenarsenaal op. Netanyahu predikte een verdeel-en-heers-aanpak: Hamas moest aan de macht blijven in Gaza, zodat er geen eenheid met de Palestijnse Autoriteit op de Westelijke Jordaanoever zou ontstaan.
De Shin Bet startte ook een onderzoek naar drie medewerkers van Netanyahu, die in ruil voor geld positieve media-aandacht regelden voor Qatar. Daarnaast heeft Bar gewaarschuwd voor ‘Joods terrorisme’ op de Westelijke Jordaanoever, waar extremistische kolonisten in toenemende mate Palestijnen aanvallen. Dat is weer tegen het zere been van een groot deel van de aanhang van Netanyahu en zijn extreemrechtse coalitiepartners.
Voor Netanyahu hebben al die strubbelingen tot de conclusie geleid dat hij Bar moest ontslaan. Hij zag echter niet in dat hij Bar daarmee in staat stelde de aanval op hem te openen. Dat hij uit de school klapt, doet hij niet voor zichzelf, zegt Bar: hij vangt overdrachtelijk een kogel op voor de toekomst van de Shin Bet en Israël ‘door een duidelijke grens te trekken tussen het vertrouwen dat vereist is in een democratisch systeem en het soort loyaliteit dat andere regimes kenmerkt’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant