is natuurkundige, oud-politicus en columnist van de Volkskrant.
De pijlsnelle ontmanteling van de democratische rechtstaat die de Verenigde Staten tot voor kort nog waren, zou alle alarmbellen moeten doen afgaan. Zou moeten. Want nog opvallender dan de aanslagen die de regering-Trump dagelijks pleegt op de burgerrechten van haar inwoners, is de lauwe reactie vanuit Europa.
Het begon met mega-ontslagen in het federale overheidsapparaat, het barbaars beëindigen van alle ontwikkelingshulp en het wegpesten van transgenders. Wie bezwaar maakte, kreeg te horen dat dit gewoon rechtmatige besluiten waren, genomen door een gekozen staatshoofd van een soeverein land. Hier en daar was in rechtse kringen in Europa zelfs jaloers gegniffel te horen. Joeg die Trump daar even ‘woke links’ in de gordijnen zeg. Dat hadden ze hier ook wel willen durven.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Maar het bleef niet bij trumpiaans revanchisme op het tijdperk-Biden. Inmiddels wordt in Amerika de rechtsstaat gesloopt op een wijze die niet alleen bezorgd maar ook angstig maakt. Studenten die kritiek uiten op Israël zijn op klaarlichte dag van de straat gehaald door gemaskerde agenten en worden zonder vorm van proces op duizenden kilometers van hun woonplaats vastgehouden. Donald Trump deporteert legaal verblijvende inwoners van Amerika naar een Latijns-Amerikaanse horrorgevangenis, ondanks een gerechtelijk verbod.
Universiteiten en media worden financieel en juridisch afgeperst. Politieke tegenstanders worden vogelvrij verklaard. Journalisten die naar de Verenigde Staten willen reizen maken uit voorzorg eerst hun telefoon en computer leeg. Databanken met gegevens over klimaatverandering worden gewist. Het is nauwelijks te geloven maar binnen honderd dagen staat het veelbezongen ‘land of the free’ op de rand van totalitarisme.
Maar zelfs nu bedekken we in Europa dit alles met de mantel der relativering. Denken we hier dat het ons niet zal raken? Dat is een misvatting. Rechtsstatelijkheid is een internationale conventie. Trump sloopt ook onze rechtsorde.
Europa had lessen kunnen trekken uit zijn eigen recente verleden. Toen Polen en Hongarije halverwege het vorige decennium al meerdere keren door de bodem van de rechtsstaat waren gezakt, besloot de net aangetreden Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in 2019 desondanks om beide landen met grote behoedzaamheid tegemoet te treden. Verzoening moest de oplossing brengen. Niet verrassend. Ze had haar benoeming mede aan Polen en Hongarije te danken en Viktor Orbán was toen nog prominent lid van haar Europese christendemocraten.
De poeslieve aanpak leidde echter van kwaad tot erger. Polen en Hongarije zetten hun politisering van de rechterlijke macht en controle over media onverminderd door. Pas toen de Commissie onder interne druk van de Nederlandse en Deense vicepresidenten financieel ingreep om beide landen weer aan hun eigen grondwetten en internationale afspraken te houden, keerde het tij.
Het blokkeren van miljarden aan giften uit het coronaherstelfonds bezorgde de Poolse machthebbers hoofdbrekens en uiteindelijk een verkiezingsnederlaag. In Hongarije duurt het langer, want daar heeft Orbán via de media de publieke opinie inmiddels stevig in de houdgreep. Maar nu de economie steeds meer lijdt onder het uitblijven van fondsen, keert de bevolking zich van hem af. Oppositieleider Magyar loopt hard uit in de peilingen.
De lessen zijn duidelijk. Eén: laat ondermijning van de vrije democratie nooit op zijn beloop, want hoe later de ingreep, hoe moeizamer de terugweg. En twee: effectief bijsturen loopt langs financiële weg. It’s the economy, stupid.
In luttele weken heeft Trump meer schade aan de rechtsstaat toegebracht dan Orbán in tien jaar voor elkaar kreeg. Desondanks vervalt de EU toch weer in haar oude reflexen. Regeringsleiders reageren terughoudend, er wordt vriendelijk om verlaging van de importheffingen gevraagd. Uiteraard zonder effect. Kruipend voor Trump dient Europa noch zijn eigenbelang, noch zijn morele verantwoordelijkheid.
China, een land met bar weinig morele scrupules, laat zien dat het ook anders kan. Oog om oog. Het land betaalt handelstarieven met gelijke munt terug, stelt een totale investeringsstop in, vaardigt een exportverbod van cruciale grondstoffen uit en dumpt massaal Amerikaanse staatsobligaties. Trump voelt het al en begint terug te krabbelen.
Europa’s economische voetafdruk op Amerika is veel groter dan China’s. Als de EU ook haar fluwelen financiële handschoenen uittrekt, kan ze Trump tot inkeer bewegen. En nee, dat is niet zonder risico. Maar democratie en rechtsstaat zijn het meer dan waard.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant