Het Amerikaanse ‘vredesinitiatief’ in Oekraïne oogt voor veel Oekraïners en andere Europeanen steeds meer als het belonen van Russische agressie. Trumps pro-Russische ommezwaai brengt Kyiv steeds verder in het nauw.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
De Amerikaanse president Donald Trump is op sociale media opnieuw in woede uitgebarsten tegen zijn Oekraïense collega Volodymyr Zelensky naar aanleiding van diens weigering de Krim te erkennen als Russisch grondgebied. Die erkenning zou onderdeel uitmaken van een Amerikaanse vredesplan, al is niet duidelijk of het daarbij alleen zou gaan om Amerikaanse erkenning of om meer. ‘Niemand vraagt Zelensky de Krim te erkennen als Russisch grondgebied’, schrijft Trump, die hem er opnieuw van beschuldigt het vredesproces te frustreren.
Die juridische erkenning van de onrechtmatige Russische bezetting van de Krim in 2014 zou niet alleen haaks staan op wat Oekraïne kan accepteren, maar tevens op het volkenrecht en het standpunt dat de VS zelf uitdroegen tot de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis. Ook Frankrijk liet woensdag weten dat ‘respect voor de territoriale integriteit en de Europese roeping van Oekraïne zeer sterke eisen zijn van de Europeanen’. Maar de Amerikaanse vice-president JD Vance dreigde woensdag opnieuw dat de VS de handdoek in de ring gooien als beide partijen de Amerikaanse voorstellen niet overnemen.
Het is een gang van zaken die zowel de Oekraïners als de Europeanen – wier veiligheidsbelangen ook in het geding zijn – voor grote uitdagingen plaatst. Hoe om te gaan met een vriend en bondgenoot, die zijn eigen standpunten (zoals de onwettigheid van Poetins inname van de Krim, waar ook Trump in zijn eerste termijn nog aan vasthield) radicaal overboord heeft gegooid?
Dat formele erkenning van de Krim in een Amerikaans plan is terechtgekomen lijkt geen toeval, maar een gevolg van de dominantie in de besprekingen van de as Washington-Moskou, waarbij Kyiv en andere Europese hoofdsteden op het tweede plan staan. Het is een idee uit de koker van het Kremlin, met succes verkocht aan Trumps gezant Steve Witkoff, de miljardair die net als Trump zijn geld heeft verdiend in de makelaarswereld van New York en veel zaken doet met een Russisch-Amerikaanse oligarch (Len Blavatnik) die op de sanctielijst van Oekraïne staat.
De afgelopen dagen kwam via publicaties in The Wall Street Journal en het nieuwsplatform Axios naar buiten dat de VS vorige week bij overleg in Parijs met Europeanen en Oekraïners een ‘laatste bod’ op tafel hebben gelegd, één A4'tje volgens Axios. Dat behelst behalve formele erkenning van de Krim als Russisch grondgebied ook het uitsluiten van Oekraïens Navo-lidmaatschap, bevriezing van de huidige frontlinie (op kleine uitzonderingen na in de regio Charkiv en langs de rivier de Dnipro), Amerikaans beheer van de nu door Rusland bezette kerncentrale bij Zaporizja (stroom wordt dan naar Oekraïens en bezet Russisch gebied geleverd), beëindiging van de sinds 2014 tegen Rusland ingevoerde sancties, en intensivering van Amerikaans-Russische economische samenwerking.
Voor Oekraïne zit er een Europese vredesmacht in het vat en ‘betrouwbare Europese veiligheidsgaranties’ (Amerikaanse betrokkenheid: onbekend), Oekraïne mag nog wel tot de EU toetreden van de Amerikanen, en Oekraïne krijgt financiële compensatie en hulp bij de wederopbouw (van wie: onbekend).
Als klap op de vuurpijl zou Poetin tijdens zijn onderhoud met Witkoff eind vorige week een ‘concessie’ hebben gedaan door af te zien van het gebied dat nog niet in Russische handen is, maar wel onderdeel is van de vier ‘nieuwe provincies’ die Poetin in 2022 met veel bombarie claimde. Dus Poetin is bereid gebied op te geven dat hij nog niet heeft, in ruil voor formele erkenning van een eerdere onrechtmatige verovering, de Krim.
Met dit voorstel wil Rusland de schuld voor een mislukt vredesinitiatief weer bij Oekraïne leggen, nadat Poetin eerst zelf in het verdomhoekje dreigde te komen door zijn weigering in te stemmen met een algeheel staakt-het-vuren. Daartoe is Oekraïne wel bereid, maar het moet nu ‘nee’ verkopen inzake een voorstel waar geen Oekraïense politicus ooit mee zou kunnen instemmen – en niet alleen omdat de grondwet dat verbiedt. ‘Wij zijn bereid om te onderhandelen, maar niet om ons over te geven’, stelde vicepremier Joelia Svyrydenko op X.
Het probleem voor de Oekraïners is dat de VS onder Trump II hun benadering van Rusland en Oekraïne radicaal hebben omgegooid, waarbij nu niet Poetins agressie vooropstaat maar Trumps genegenheid voor de Russische president en zijn wens de relatie met Rusland te herstellen. Daardoor zijn Oekraïne, en de Europese ‘bondgenoten’ van Amerika, zwaar op achterstand geplaatst.
Onder president Joe Biden werd Oekraïne nog erkend als slachtoffer van Russische agressie, kreeg het volop militaire steun en de belofte dat er ‘niets over Oekraïne zou worden besproken zonder Oekraïne’. Nu weerklinken vanuit het Witte Huis Russische standpunten en lijkt de militaire steun aan Oekraïne ten einde te komen.
Zo beleven Oekraïne en heel vrij Europa een radicale verslechtering van hun veiligheidsomgeving in ongekend korte tijd – niet omdat Rusland opeens sterker is geworden (dat blijft zich kapot lopen op de Oekraïense verdedigingslinies), maar omdat Amerika zijn handen aftrekt van de internationale rechtsorde en steeds meer ook van Oekraïne.
Een lang gekoesterde droom in Moskou – het splijten van Amerika en zijn Europese bondgenoten – ligt zo voor Poetin eindelijk binnen bereik. Oekraïne zit diplomatiek in de tang van twee grootmachten. Europese bondgenoten kiezen er tot dusver voor het radicalisme van de regering-Trump niet publiekelijk te veroordelen, maar proberen er achter de schermen de scherpe randjes van af te vijlen.
Het is de vraag of dat werkt, en of zij daarmee hun eigen veiligheidsbelangen niet ondermijnen. De implicaties van het belonen van agressie zullen tot in Taiwan worden gevoeld, maar eerst en vooral in Europa zelf.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant