Paus Franciscus, geboren in Buenos Aires als Jorge Mario Bergoglio, was de eerste Latijns-Amerikaanse kerkvader. Eenmaal paus bezocht hij meermaals zijn continent, maar nooit zijn eigen Argentinië. En dat doet veel Argentijnen pijn.
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
De kathedraal van Buenos Aires puilde uit deze maandag, zo beschrijft de Argentijnse krant Clarín. Hier was Jorge Bergoglio jarenlang aartsbisschop en kardinaal, de hoogste vertegenwoordiger van de katholieke kerk in Argentinië, tot hij in 2013 op zijn 76ste werd verkozen tot paus, zich vestigde in het Vaticaan en de naam Franciscus aannam.
Tijdens zijn afscheidsmis vonden mensen een plek op de grond tussen de volle banken of verdrongen elkaar staand in de ingang. Gelovigen en ongelovigen zijn het eens, concludeert de krant. ‘De belangrijkste man uit de geschiedenis van ons land is overleden. De paus was Argentijn.’
Ja, als Argentijn vertrok Bergoglio (Buenos Aires, 1936) begin 2013 naar Rome om, tegen zijn eigen verwachtingen in, paus te worden. De eerste paus uit de Amerikaanse continenten, de eerste Argentijn als hoofd van de Heilige Stoel, de eerste ook uit het mondiale zuiden. In één klap stond hij (zo ongeveer) op gelijke hoogte met die andere Argentijnse godenzonen: Maradona en Messi.
Maar zo geliefd als bij zijn aantreden werd hij nooit meer. Want als Franciscus keerde hij nooit terug naar Argentinië. Meermaals was hij wel dichtbij. Kort na zijn aantreden bezocht hij Brazilië. Later reisde hij naar Bolivia, Paraguay, Chili, Peru, Ecuador, Mexico en Cuba. Maar altijd had hij een praktisch excuus om zijn eigen land over te slaan.
‘Ik zou graag gaan. Het is mijn volk’, stelde hij in september vorig jaar na een grote Aziatische reis. ‘Maar het is nog niet besloten. Eerst moeten verschillende zaken worden opgelost’, zei hij zonder duidelijk te maken welke zaken nog tussen hem en zijn land stonden.
Misschien zat hem nog altijd dwars dat landgenoten hem een passieve houding en zelfs collaboratie hadden verweten tijdens de dictatuur van Jorge Videla. Andere geestelijk leiders die zich wel hadden uitgesproken, moesten dat met ontvoering, marteling en de dood bekopen. Als Bergoglio en als Franciscus blikte hij er publiekelijk meermaals op terug en ontkende elke betrokkenheid.
Maar ook anderen zuiverden zijn naam. In 2020 verscheen het boek Salvados por Francisco (gered door Franciscus) waarin tientallen mensen getuigden dat zij destijds juist dankzij het clandestiene werk van de jonge jezuïtische priester Bergoglio aan de dictatuur wisten te ontsnappen.
Argentijnse media komen in hun postuums tot een andere uitleg over Francisco’s wegblijven. Hoewel hij zijn land miste, hield de paus wijselijk afstand van de gepolariseerde Argentijnse politiek. Tijdens zijn pausschap telde Argentinië vier presidenten, twee behorend tot het linkse peronisme en twee van rechtse snit. Hij ontving ze allemaal in het Vaticaan, maar voorkwam met zijn afwezigheid dat hij in Argentinië door één kant zou worden opgeëist.
De huidige president, de ultrarechtse Javier Milei, noemde Franciscus tijdens zijn campagne in 2023 nog een ‘communist’ en ‘de vertegenwoordiger van het kwaad op aarde’. Na zijn aantreden werd hij door de paus in Rome ontvangen met een warme omhelzing.
Zo’n omhelzing lopen de rest van de Argentijnen voorgoed mis. Maandag memoreerden gelovigen bij de afscheidsmis hoeveel pijn dat doet. ‘Alsof hij langs het erf liep van zijn eigen huis, maar nooit binnenkwam’, citeert persbureau Reuters de 83-jarige Rita Hernández.
Het Amerikaanse onderzoeksbureau Pew Research Center registreerde in 2024 dat de populariteit van de paus in Argentinië in tien jaar tijd was afgenomen van 91 naar 64 procent. Nergens in Latijns-Amerika verloor Franciscus zoveel fans als in zijn eigen land.
Maar opvallend: ook in landen als Peru, Brazilië, Mexico en Colombia raakte de Latijns-Amerikaanse paus volgers kwijt. Het is het lot van de meeste nieuwe leiders: of ze nu aan het hoofd staan van een land of een wereldreligie, verwachtingen kunnen zelden op tegen de praktijk.
Voor veel conservatieve katholieken bleek Franciscus te progressief. Een deel van zijn hervormingsgezinde volgers had juist op meer gehoopt.
Ook dat blijkt uit de cijfes van Pew Research Center. Van Colombia tot aan Chili, veruit de meeste katholieken vinden inmiddels dat de kerk condooms zou moeten toestaan. Paus Franciscus ageerde vorig jaar nog tegen twee in zijn ogen destructieve industrieën: wapens en condooms. ‘De ene industrie vernietigt leven, de andere voorkomt leven. Welke toekomst hebben wij nog?’
Ook op andere thema’s bleken veel Latijns-Amerikaanse katholieken progressiever dan ‘hun’ paus. Argentijnen, Chilenen, Brazilianen, Peruanen en Colombianen vinden in meerderheid dat vrouwen priester moeten kunnen worden. In buurlanden Argentinië en Chili zijn de meeste gelovigen voorstander van het homohuwelijk. De paus kwam niet verder dan homoseksualiteit niet expliciet te veroordelen.
Nog een factor die mogelijk meespeelde: ook het meest katholieke continent ter wereld laat sinds de jaren zeventig een gestage daling zien van het aantal katholieken. Tegelijkertijd groeide de protestantse pinkstergemeenschap, een kerk die vooral onder de door Franciscus zo geliefde armen een enorme opmars maakte.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant