De bevriezing van de financiering van 's werelds grootste ontwikkelingshulporganisatie USAID komt dit weekend ten einde. Maar het lot van de Amerikaanse instelling en daarmee de hulpbehoevende wereld is volgens experts allerminst rooskleurig, zeker nu Europese landen ook op noodhulp bezuinigen.
Toen de Amerikaanse president Donald Trump de financiële steun aan USAID in januari stopte, was de organisatie verantwoordelijk voor meer dan 40 procent van de wereldwijde humanitaire hulp. Begin maart was USAID, volgens Trump geleid door "radicale gekken", een schim van zichzelf: meer dan 80 procent van hun hulpprogramma's was toen al beëindigd.
USAID is een onafhankelijk agentschap dat in het leven is geroepen door een in het Congres aangenomen wet. Het geld is bedoeld voor humanitaire hulp en ontwikkelingshulp over de hele wereld.
Door massaontslagen bleven enkele honderden van de tienduizend werknemers over. In maart werden 5.200 hulpprogramma's bij een "historische hervorming" geschrapt. De Verenigde Staten moesten geleverde diensten betalen van de rechter, maar Trumps regering neemt het niet zo nauw met rechterlijke uitspraken.
De gevolgen zijn wereldwijd voelbaar. 200 miljoen mensen zijn afhankelijk van de duizenden humanitaire programma's die zijn stilgelegd. Een greep uit de gevolgen: gestopte aidsprojecten, gesloten watervoorzieningen en grotere voedseltekorten. In Afrika sterven al kinderen door een gebrek aan hiv-medicijnen, vertelde Aidsfonds-directeur Mark Vermeulen maandag in het radioprogramma De Nieuws BV.
Het is lastig om de gehele schade in beeld te hebben, aangezien USAID zo wijdverspreid was, vertelt Thea Hilhorst. Zij is hoogleraar humanitaire studies aan de Erasmus Universiteit.
Volgens Hilhorst gaat er ook minder geld naar organisaties die dit meten, zoals FEWSnet. Die organisatie moet opkomende hongersnoden vroeg signaleren en zag met USAID haar grootste inkomstenbron verdampen. "Hierdoor weten we niet hoe groot de problemen zijn", zegt Hilhorst.
Hilhorst legt uit dat niet alleen hulpbehoevenden worden geraakt, maar dat de schade door een domino-effect veel breder is. Dat is bijvoorbeeld het geval in de medische zorg en voedselvoorziening. "Als er bijvoorbeeld geen medicijnen meer binnenkomen, kunnen apothekers hun werk niet meer doen."
Er waren uitzonderingen voor de noodzakelijkste hulp, zoals noodvoedsel, vertelt Jack Thompson, universitair docent Amerikanistiek aan de Universiteit van Amsterdam. "Maar de regering geeft weinig duidelijkheid over haar intenties of plannen. Hierdoor blijft de onzekerheid groot."
Zo werden geschrapte contracten met het Wereldvoedselprogramma (WFP) hersteld. Dat gebeurde nadat het WFP had gewaarschuwd dat het "een doodvonnis zou kunnen betekenen voor miljoenen mensen in extreme honger", meldden meerdere bronnen vorige week aan persbureau Reuters en CNN.
Het gat dat USAID achterlaat wordt niet makkelijk opgevuld. Veel Europese landen bezuinigen zelfs op ontwikkelingshulp, zoals Engeland, Duitsland, Zweden, maar ook Nederland. Volgens Hilhorst doen landen dit deels vanuit een populistisch sentiment, dat ze ook bij Trump herkent.
De Amerikaanse president heeft als ideologie dat alle middelen alleen voor de VS bedoeld zijn. Dat kwam ook terug in een bericht op X van buitenlandminister Marco Rubio begin maart. Hij schrapte 83 procent van de USAID-projecten omdat de VS "tientallen miljarden had uitgegeven op manieren die de Amerikaanse belangen niet dienden".
Maar een andere belangrijke reden is dat landen meer uitgeven aan defensie. Zo willen ze aan de stijgende NAVO-norm voldoen. Dat geld moet ergens vandaan komen. Thompson: "Dan wordt vaker gegrepen uit het potje voor ontwikkelingshulp."
Het is een gemiste kans voor Europese landen die niet in dit USAID-gat springen, vindt Haley Swedlund. Zij is universitair hoofddocent internationale conflictanalyse en management aan de Radboud Universiteit. "Hulp is een belangrijk instrument van het buitenlands beleid", zegt Swedlund.
Volgens Swedlund biedt de Amerikaanse opschorting Europa de kans om zich als een betrouwbare wereldwijde partner te presenteren. "Eentje die zich inzet voor het handhaven van de liberale internationale orde."
De deskundigen vermoeden dat Trump alleen nog hulp wil leveren als hij er iets voor terugkrijgt. Thompson noemt als voorbeeld een deal die naar verluidt is gesloten met de Democratische Republiek Congo. Daarin geeft het Afrikaanse land toegang tot de enorme minerale rijkdommen in ruil voor veiligheidsondersteuning.
Ook Hilhorst heeft dit vermoeden. "Een deel gaat wel naar buitenlandse hulpprojecten, maar dan in de vorm van investeringen in het bedrijfsleven." Dat is niet nieuw: in Nederland doet de Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden dat ook. Volgens Hilhorst is het een transactionele manier van hulp leveren.
Het lot van USAID is nog onduidelijk, maar experts verwachten dat Trump de organisatie verder zal ontmantelen. De regering mag de organisatie niet opheffen, aangezien het is opgericht door het Congres, legt Thompson uit.
Het officiële plan is om veel van de functies van USAID onder te brengen bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. "In de praktijk is de impact dat grote delen van de Amerikaanse humanitaire hulp effectief worden beëindigd", zegt Thompson. We zien dat de humanitaire noden niet afnemen, vult Hilhorst aan. Daarbij doelt ze onder meer op de humanitaire ramp in Soedan.
Een deel van het (voormalige) USAID-personeel zit in ieder geval niet stil. Vrijwilligersnetwerk OneAidcommunity is geboren uit de ontmanteling van USAID en organiseert onder meer workshops en online evenementen. Ze willen het netwerk van USAID zoveel mogelijk in stand houden, zeker nu de toekomst voorlopig onzeker is.
Source: Nu.nl algemeen