In de film Praten met De Nachtwacht interviewt journalist Coen Verbraak de 17de-eeuwse personages uit het beroemde schilderij. De gesprekken zijn geïmproviseerd, wat ze spannend maakt – vooral als Verbraak uitdagende vragen stelt.
is kunstredacteur van de Volkskrant.
Praten met De Nachtwacht, zou dat weleens gebeuren in het Rijksmuseum in Amsterdam? Los van het geluid van audiotours, camerakliks, gestommel en gefluister is het meestal eerbiedig stil bij het grote schilderij.
Die stilte wordt grondig doorbroken in de nieuwe film die simpelweg Praten met De Nachtwacht heet. Journalist Coen Verbraak interviewt de personages, gespeeld door acteurs, die voor deze gelegenheid uit het grote doek zijn gestapt. Wie zijn zij eigenlijk? En hoe vonden ze het om te poseren?
Een totaal maf idee. Mogelijk wel leerzaam. Dat het hier echter geen educatief project van het Rijksmuseum betreft, maakt de trailer al duidelijk. Daarin noemt Rembrandt – ook die wordt ondervraagd – kapitein Frans Banninck Cocq, de baas van de schutterij, onomwonden een ‘lamlul’. Ramsey Nasr zet, onder regie van Theu Boermans, de 17de-eeuwse schilder neer als een pedant, ijdel en ja, best irritant mannetje.
Toen vanaf 2006 de Britse schrijver en filmmaker Peter Greenaway met De Nachtwacht aan de haal ging, verklaarde hij dat het zonde is om een schilderij zomaar aan de muur te hangen: ‘Dan vergeet iedereen het binnen drie dagen.’
Om het wereldberoemde schilderij uit de vergetelheid te redden, organiseerde Greenaway een theatrale multimediainstallatie in het Rijksmuseum, maakte hij een speelfilm en vervolgens een muziektheatervoorstelling. Het doek zou de sleutel tot een moordmysterie bevatten.
Zulke spektakels of dramatische wendingen bevat Praten met De Nachtwacht niet. De ‘lamlul’ die Rembrandt ontvalt is de enige echte uitroep. De setting is sober, zoals we kennen van Verbraaks tv-programma Kijken in de ziel: twee mensen, een tafel ertussen, een karaf water en glazen binnen handbereik.
Dat een van die twee mensen gekleed is als een 17de-eeuwer, is wel apart. Hun uitdossingen en opplaksnorren steken vreemd af bij de eigentijdse Verbraak, in wit overhemd en blauw jasje. Of misschien is het andersom. In ieder geval lijkt een van de twee kanten van de tafel de dresscode niet te weten.
Toch is die verkleedpartij opvallend snel vergeten (of zelfs vergeven), als de gesprekken op gang komen. Die zijn naturalistisch, bedachtzaam: met kleine haperingen, een blik naar boven, een stameling. Het is alsof deze tot leven gewekte heren van de schutterij hun antwoorden ter plekke verzinnen.
En dat is ook zo. De gesprekken zijn namelijk geïmproviseerd. De wonderbaarlijk realistische tekstbehandeling komt niet alleen door knap acteer- en regisseurwerk. De spontaniteit is niet gespeeld. Misschien is dat nog veel knapper: denken en spelen tegelijk?
Het is in ieder geval spannend om je hier als kijker bewust van te zijn. Vooral als de vragen van Verbraak uitdagend zijn. Hoe reageert de ongetrouwde vaandeldrager (Minne Koole) als Verbraak wil weten of hij niet met een man samen zou willen zijn? Zal Frans Banninck Cocq (René van Zinnicq Bergmann) boos worden na de vraag of vrouwen ook bij de schutterij mogen?
Om die laatste meteen te verklappen: nee, boos wordt hij niet. Frans Banninck Cocq, die destijds burgemeester was, komt aan tafel bij Verbraak over als de rust en redelijkheid zelve. Een empathische leider, bestonden die toen echt al? En de psychologiserende vragen van Verbraak, zouden deze mannen daar echt raad mee weten?
Het hele project is natuurlijk een anachronisme van jewelste. Het aparte is dat dat soms steekt (het is raar om luitenant Willem van Ruytenburch te horen reflecteren op zijn leiderschapskwaliteiten) en soms volstrekt normaal lijkt (een persoonlijke ontboezeming van de vaandeldrager ontroert).
De acteurs zijn gelukkig niet zomaar vanuit de kleedkamer onvoorbereid aan tafel gezet. Dit is geen gekostumeerde versie van het NTR-improvisatieprogramma De vloer op. Aan de opnamen ging uitvoerig onderzoek vooraf van kunsthistoricus Fieke Tissink, die tevens een van de initiatiefnemers is.
Tissink werkte eerder voor het Rijksmuseum en aan het kunsttelevisieprogramma Beeldenstorm van Henk van Os. Ze heeft de acteurs geïnstrueerd over de tijd, hun personage en de geschiedenis van De Nachtwacht.
Interessant zijn de momenten waarop de geïnterviewden tegenstrijdige informatie geven. Wat voor scène zien we bijvoorbeeld op het schilderij, wat staan ze daar te doen? Daar zijn de mannen die model stonden het niet over eens.
In sommige gevallen lijkt de film meer te weten dan kunsthistorici weten. Kreeg Rembrandt deze opdracht doordat hij eerder De vaandeldrager maakte? Heeft het meisje op De Nachtwacht het gezicht van Rembrandts vrouw? Deze film suggereert van wel. Een disclaimer over feit en fictie was toepasselijk geweest.
De film weet onverwachts te raken wanneer Saskia Uylenburgh met Verbraak praat. Anna Raadsveld speelt Rembrandts jonggestorven grote liefde als een tragische, maar niet geknakte vrouw. Het leed van het echtpaar komt uitvoerig aan bod – drie van hun kinderen zijn jong gestorven – maar ook hun liefde, die overtuigt. Althans: zolang Raadsveld in beeld is. Nasrs Rembrandt is zo onsympathiek dat het lastig te geloven is dat Uylenburgh het met hem uithield.
Beeldende kunst zien we steeds vaker in de bioscoop. Niet omdat schilderijen aan de muur zomaar worden vergeten, zoals Peter Greenaway denkt, maar kunst kijken op het witte doek is gewoon bijzonder comfortabel. Nergens in een museum vind je een stoel die zo lekker zit als een bioscoopstoel. En in de bioscoopzaal staat er nooit iemand voor het schilderij. Klassieke muziek helpt ook bij de vervoering, al is die in Praten met De Nachtwacht iets te stevig ingezet.
Soms worden tentoonstellingen ‘verfilmd’, zoals de grote Leonardo da Vinci-tentoonstelling van het Louvre in het prachtige A Night at the Louvre. In andere gevallen is de film een een aanvulling, zoals de spannende documentaire Dicht bij Vermeer over de totstandkoming van de Vermeer-blockbuster in het Rijksmuseum.
Mogelijk is Praten met De Nachtwacht de aftrap van een nieuw en kostenefficiënt kunst-in-de-bioscoopgenre. Gaat Verbraak straks praten met De aardappeleters? Of toch met Meisje met de parel? Er zijn nog genoeg schilderkunstige personages om psychologisch en speculatief door te zagen.
Docudrama
★★★☆☆
Regie: Theu Boermans
Met: Coen Verbraak, Ramsey Nasr, Minne Koole, Anna Raadsveld, René van Zinnicq Bergmann e.a.
74 min, 51 zalen
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant