’s Ochtends de krant openslaan of ’s avonds het journaal kijken is er voor veel jongeren niet meer bij. Welke onlinekanalen volgen zij zoal, en zijn ze mediawijs genoeg om al te gekleurde of zelfs onjuiste berichtgeving te doorzien?
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Daar was hij opeens. Een 16-jarige ‘burgerjournalist’ met een grappig hoog stemmetje en branie voor tien. Vorig jaar november liet hij schijnbaar vanuit het niets van zich horen met zijn verslaggeving over de Maccabi-rellen in Amsterdam. Daarbij werden supporters van de Israëlische voetbalclub Maccabi Tel Aviv opgejaagd en mishandeld door jonge Amsterdammers vanwege de oorlog in Gaza.
Benjamin Buit heet de jongeman. Hij is verslaggever en het enige gezicht van het YouTubekanaal Bender, dat naar eigen zeggen ‘humoristische journalistiek met een kritisch randje’ bedrijft.
Waar andere media in november aanvankelijk niet op tijd doorhadden dat de hoofdstad op springen stond vanwege de komst van hard-rechtse Maccabi-supporters, stond Buit met zijn karakteristieke gele microfoon klaar in de Amsterdamse binnenstad om verslag te doen van het slagveld tussen de supporters en de ME.
Zijn reportage wierp een ander licht op wat naderhand een ‘Jodenjacht’ werd genoemd: de Maccabi-supporters bleken niet alleen slachtoffers van een klopjacht, zij hadden zelf ook de nodige geweldsdelicten op hun kerfstok. Door een groot publiek werd Buits verslag als bewijs gezien dat traditionele media de juiste antennes missen voor wat er speelt in de samenleving.
Hoewel het grote publiek pas in november 2024 kennis met hem maakte, timmert Buit al sinds maart 2023 aan de weg met zijn kanaal Bender. Binnen de kortste keren wist hij meer dan honderdduizend abonnees te verzamelen met filmpjes in het provocatieve Geenstijl-genre, waarbij vooral links het moet ontgelden.
De ene keer spreekt hij mensen aan met zuigende opmerkingen (‘Sorry for being a man’) op een feministische demonstratie, de andere keer loopt hij verkleed als Donald Trump rond op een protest tegen haat.
Hij is niet de enige succesvolle beginneling in een almaar uitdijend universum aan onlinenieuwsmedia. Sommigen, zoals Buit, gebruiken daarbij relatief ‘traditionele’ middelen, zoals een camera en microfoon, om maatschappelijke ontwikkelingen te verslaan. Anderen volstaan met een Instagrampagina waarop ze opmerkelijk nieuws, overgenomen van traditionele media, met bombastische koppen uitserveren.
Journalistieke distantie of objectiviteit zegt deze nieuwe generatie nieuwsmedia weinig. De kanalen, vaak met honderdduizenden volgers, laten in de onderwerpkeuze en begeleidende teksten duidelijk blijken wat ze vinden van de gebeurtenissen in Gaza, Oekraïne of Donald Trump.
Het publiek van deze kanalen is overwegend jong. Uit een onderzoek van het Commissariaat voor de Media uit oktober 2024, uitgevoerd onder 2.010 jongeren van 16 tot en met 24 jaar oud, bleek dat 78 procent van hen sociale media gebruikt om op de hoogte te blijven van wat er speelt.
Dat gebeurt haast automatisch; al scrollende worden deze jongeren door het algoritme langs foto’s en video’s van traditionele media geleid, maar ook langs mediakanalen die een andere kijk op het nieuws beloven, vaak ideologisch gekleurd.
De krant in de ochtend openslaan, zoals hun ouders, of ’s avonds afstemmen op het achtuurjournaal om bijgepraat te worden, is er voor hen niet meer bij.
Welke onlinekanalen volgen jongeren zoal, en zijn ze mediawijs genoeg om al te gekleurde of feitelijk onjuiste berichtgeving te doorzien? We leggen een paar populaire kanalen onder de loep.
De Instagrampagina Cestmocro is wellicht de bekendste en ook de beruchtste in dit lijstje met jonge nieuwskanalen. Met ruim 1 miljoen volgers laat dit kanaal traditionele media die op Instagram actief zijn (De Telegraaf: 303 duizend volgers, de Volkskrant: 179 duizend volgers) ver achter zich. Wie er achter Cestmocro zitten, is nog altijd niet duidelijk; verzoeken om een reactie worden niet beantwoord.
Vorig jaar november was Cestmocro groot in het nieuws nadat BBB-leider Caroline van der Plas de Instagrampagina een ‘broeinest van antisemitisme’ had genoemd vanwege de grensoverschrijdende comments die gebruikers achterlaten onder nieuwsberichten over het Israëlische oorlogsgeweld in Gaza. Van der Plas pleitte publiekelijk voor een verbod op Cestmocro, maar kwam daar later in een Tweede Kamerdebat op terug.
‘Het laatste nieuws zie je hier als eerst’, luidt de leus van het kanaal. Cestmocro ontstond ergens rond 2017 en plaatste aanvankelijk vooral lichtere kost, zoals grappige memes, hoofdzakelijk gericht op een Marokkaans-Nederlands publiek. Gaandeweg verschoof de aandacht naar nieuws en wist het een groot publiek te trekken met een herkenbare formule.
Die formule is simpel en doet denken aan die van een tabloidkrant: een foto van een persoon, voorwerp of plek die in het nieuws is, met daaroverheen in blokletters een schreeuwerige kop. Serieus geopolitiek nieuws wordt net zo makkelijk afgewisseld met nieuwsberichten over voetbal of het laatste entertainmentnieuws. Aan eigen nieuwsgaring doet Cestmocro niet; de nieuwsberichten worden vaak integraal overgenomen van andere mediaorganisaties.
Waar Cestmocro zich in probeert te onderscheiden, is in onderwerpkeuze en de gekleurde wijze waarop het nieuws wordt gepresenteerd. Dat is het best te merken aan de grote aandacht van Cestmocro voor de oorlog in Gaza. Van het handjevol berichten (het schommelt tussen de drie en vijf per dag) dat het kanaal dagelijks plaatst, is er vaak wel eentje gewijd aan het optreden van het Israëlische leger. Daarbij neemt Cestmocro duidelijk stelling, door in de koppen te spreken van ‘Israëlische terreur’ of dingen te schrijven als ‘Israël hervat zijn genocide’.
‘Waardeloze reactie van Dick Schoof: geen sancties’, kopte het kanaal vorige week, nadat de minister-president had geweigerd sancties in te stellen tegen Israël. In de begeleidende tekst werd ook verontwaardigd gesproken over ‘holle woorden’ en ‘wegkijken’.
Gebruikers waarderen Cestmocro om deze stellingname, zo blijkt onder meer uit de comments onder de berichten. Het vermeende stilzwijgen van andere media – vooral de NOS – wordt herhaaldelijk veroordeeld, terwijl het kanaal zelf wordt geprezen. ‘Tegenwoordig kijken we geen achtuurjournaal meer, maar halen we ons nieuws van Cestmocro!’
Het enorme volgersaantal en de juichende comments onder de posts kunnen de indruk wekken dat Nederlandse jongeren klakkeloos het weinig objectieve perspectief van het nieuwskanaal voor waar aannemen. Maar het onderzoek van het Commissariaat voor de Media laat een genuanceerder beeld zien.
Daarin zei 34 procent van de geïnterviewde jongeren bekend te zijn met Cestmocro. Slechts 33 procent gaf aan dat Cestmocro als ‘te vertrouwen’ geldt. De NOS en RTL worden onder de totale groep aan geïnterviewde jongeren veel meer vertrouwd, respectievelijk door 85 en 71 procent.
Daar moet wel bij worden aangetekend dat het Commissariaat enigszins bezorgd is over de weinig proactieve nieuwsconsumptie van jongeren: van de geïnterviewden zei een minderheid (41 procent) actief op zoek te gaan naar nieuws; veelal verlaten ze zich op wat er in hun feeds op sociale media voorbijkomt.
Het Commissariaat vraagt zich daarom af of jongeren, gezien de overvloed aan kanalen zoals Cestmocro, nog wel voldoende in contact komen met ‘de sterke journalistieke merken die Nederland rijk is’.
Wie naam wil maken als journalistieke durfal, niet bang om de zittende macht in het nauw te drijven, kan zich geen betere pr voorstellen dan een geïnterviewde die boos wegbeent of geërgerd de microfoon uit je handen rukt. Bob Scholte, het radicaal-linkse gezicht achter het YouTubekanaal Left Laser, overkwam het twee keer.
In mei 2023 had Scholte een aanvaring met Yoeri Albrecht, directeur van het Amsterdamse debatcentrum De Balie. Albrecht had op het Marie Heinekenplein in de hoofdstad een kapotgeschoten Russische tank geplaatst, om aandacht te vragen voor de kwetsbaarheid van democratie.
In een filmpje van Left Laser loopt Scholte achter Albrecht aan, en vraagt hem herhaaldelijk of deze tentoonstelling is gefinancierd uit middelen van de Navo (in radicaal-linkse kringen geldt de Navo als een agressief expansionistisch instituut, red.). Opeens is Albrecht het zat en valt hij Scholte aan.
Niet veel later raakt Scholte in een soortgelijke worsteling verzeild met VVD-woordvoerder Kees Berghuis, die niet gediend is van de zuigende manier van vragen. Berghuis rukt de microfoon uit Scholtes handen en smijt hem weg.
En zoals dat werkt bij ophef: opeens waren alle ogen in de (sociale) media op Scholte gericht en klonk de vraag: wie is deze Left Laser en waar komt hij vandaan?
Scholtes YouTubekanaal is al sinds augustus 2022 in de lucht, maar filmpjes waarin hij er als burgerjournalist op uittrekt verschenen pas vanaf april 2023. Daarvoor probeerde Scholte in een viertal filmpjes met nauwelijks kijkers zijn publiek enthousiast te krijgen voor historische communistische figuren.
In het eerste filmpje waarin hij op pad gaat, is Scholte aanwezig bij een demonstratie tegen een voorleesmiddag waarbij dragqueens kinderboeken voorlezen aan een jong publiek. Scholte spreekt er een vertegenwoordiger van de Roze Leeuw, een conservatieve homobelangenorganisatie die in de voorleesmiddag een kwalijke ‘seksualisering van onze kinderen’ ziet.
In het vraaggesprek met de Roze Leeuw-vertegenwoordiger wordt direct duidelijk wat Scholtes belangrijkste handelsmerken zijn: een spervuur aan insinuerende vragen en de geïnterviewde nauwelijks laten uitpraten. Het doel is vooral het ridiculiseren van de (rechtse) tegenstander.
‘We hebben de toeslagenaffaire’, legt Scholte de woordvoerder voor, ‘maar jij denkt: een voorleesmiddag, die moest gesloopt worden!’
Inmiddels is YouTubekanaal Left Laser dankzij deze provocatieve aanpak flink gegroeid en telt het 47 duizend abonnees; de filmpjes worden tienduizenden keren bekeken. Ook op TikTok en Instagram heeft Scholte een grote aanwezigheid, met respectievelijk 82 duizend en 61 duizend volgers. Financieel drijft het kanaal op donaties en de verkoop van merchandise, zoals stickers met de tekst ‘No to NATO’.
Left Laser is uitgesproken links en probeert vooral een jong publiek enthousiast te maken voor zijn marxistische overtuigingen. De titel van een filmpje uit 2024: ‘Wil gen Z nog wel sterven voor het kapitaal?’
Scholte richt zijn pijlen op de rol van de Navo bij de oorlog in Oekraïne en op het ‘zionisme’, volgens Scholte het gedachtegoed achter het Israëlische oorlogsgeweld. Zijn filmpjes over het laatste onderwerp trekken de meeste kijkers en genereren de meeste comments.
De groei heeft Scholte in staat gesteld om de verschillende Left Laser-kanalen en video’s strakker op te maken. De aanvankelijk amateuristisch geschoten filmpjes hebben plaatsgemaakt voor scherp gemonteerde clips met een duidelijk herkenbaar logo in beeld.
‘U vergiftigt de omgeving voor winst’, bijt hij An Lemaire, directeur van chemiefabrikant Chemours, toe terwijl ze in haar auto wegduikt.
In een ander filmpje, over het Israëlische oorlogsgeweld in Gaza, legt hij hulpverleners van Artsen zonder Grenzen opdringerig het vuur aan de schenen over hun samenwerking met het huidige rechtse kabinet. ‘Echt verzet en echte verandering zal helaas van de straten moeten komen’, besluit Scholte.
‘De enige journalist die ECHT zijn werk doet’, aldus een reactie op Instagram.
Wie RapnieuwsTV op Instagram opzoekt, zou kunnen denken met een kopie van Cestmocro te maken te hebben. Beide pagina’s zagen in 2017 het licht en hebben een haast soortgelijke opmaak ontwikkeld: een foto met daaroverheen een korte nieuwstekst. Het nieuwsbericht dat onder de foto hangt, is bijna in alle gevallen integraal overgenomen van andere nieuwsmedia.
Wat wel anders is op RapnieuwsTV, is de lichte toon. Hier geen continue verontwaardiging over het Israëlische oorlogsgeweld in Gaza, maar nieuwtjes die de bloeddruk minder snel zullen opjagen.
Van het onlinemedium zijn op Instagram twee pagina’s te vinden: @rapnieuwstv (meer dan 600 duizend volgers) en @rapnieuwshq (meer dan 280 duizend volgers).
De eerste doet zijn naam eer aan en bericht vooral over het wel en wee in de rapwereld. Wie wil weten wat rappers als de Brit Central Cee of 3robi uit Nederland allemaal uitspoken (‘Central Cee aan het joggen in het Vondelpark’), is bij RapnieuwsTV aan het goede adres.
Ter afwisseling is er ook nieuws uit het genre ‘ongelofelijk maar waar’ (‘Uitgestorven reuzenwolf na tienduizend jaar tot leven gewekt’) en sporadisch een bericht van meer algemeen nut (‘Zorgpremie stijgt met bijna 200 euro per jaar per 2027’).
De tweede Instagrampagina legt de focus meer op algemeen nieuws – ‘Benzine weer duurder: prijs stijgt met ruim 5 cent’.
Wie er achter RapnieuwsTV schuilgaan, is onbekend. Mails om meer informatie worden niet beantwoord. Wat wel bekend is: RapnieuwsTV werd in 2018 opgericht en bestaat naast de twee Instagrampagina’s ook uit een YouTubekanaal (74 duizend abonnees) en een site waarop merchandise (onder meer hoody’s bedrukt met het RapnieuwsTV-logo) wordt verkocht.
De ontwikkeling van RapnieuwsTV is het best te volgen op het YouTubekanaal. Aanvankelijk verscheen daar sporadisch een video, met vaak niet meer dan een voice-over die een nieuwsbericht over een rapper voorleest.
De afgelopen twee jaar is RapnieuwsTV op YouTube iets actiever en plaatst het een ratjetoe aan filmpjes, van interviews met rapartiesten en ‘spitsessies’ (akoestische rapoptredens, red.) van bekende en opkomende rappers, tot het uitproberen van nieuwe culinaire TikTokhypes (Dubai-chocolade).
Die schijnbare willekeur aan onderwerpen kenmerkt ook de Instagrampagina’s van RapnieuwsTV. Serieus en minder serieus wisselen elkaar makkelijk af. De meeste berichten zijn integraal overgenomen van Nu.nl en worden, anders dan bij Cestmocro, in bijna alle gevallen gepresenteerd met een feitelijk correcte kop.
De onderwerpkeuze en de journalistiek objectieve houding hebben tot gevolg dat het bij RapnieuwsTV minder knettert in de commentsectie. Slechts een handjevol gebruikers neemt de moeite om een reactie achter te laten. Dat leidt ook tot aanzienlijk minder interactie.
Opvallend is wel dat de ogenschijnlijk journalistiek correcte houding van RapnieuwsTV niet tot veel meer vertrouwen onder jongeren leidt. In het onderzoek van het Commissariaat voor de Media zeggen jongeren minder vertrouwen in RapnieuwsTV te hebben dan in het subjectievere Cestmocro.
Een derde van de geïnterviewde jongeren zegt bekend te zijn met RapnieuwsTV, maar daarvan zegt slechts 18 procent dat het onlinemedium volgens hen als te vertrouwen geldt. Een verklaring voor dat geringe vertrouwen geeft het onderzoek niet.
ParraTV is het oudste onlinemedium in het rijtje. Het werd in 2012 opgericht door ondernemer en rap-enthousiasteling Fares Masharawi als onlineplatform (website/Instagram/YouTube/TikTok) om jonge, opkomende rappers een podium te bieden. Inmiddels is ParraTV uitgegroeid tot een breder medium, gericht op ‘jongerencultuur’ in het algemeen, aldus Masharawi, maar met hiphop als ‘kern’.
Het belangrijkste kanaal van ParraTV is de gelijknamige Instagrampagina, die meer dan 400 duizend volgers heeft. Die wisselt net als RapnieuwsTV serieuzer nieuws (‘Mazelen nemen flink toe in Nederland’) af met berichten over de rapwereld (‘Stormzy ontvangt eredoctoraat voor bijdrage aan onderwijs’) en curiosa uit de onlinewereld (‘Nigeriaanse luchtmachttraining loopt flink uit de hand’). Bij elk bericht wordt netjes verwezen naar de oorspronkelijke nieuwsbron, vaak Nu.nl.
Ondanks de correcte berichtgeving van ParraTV geldt ook dit medium voor jongeren nauwelijks als ‘te vertrouwen’, zo blijkt uit het onderzoek van het Commissariaat voor de Media. Slechts 17 procent van de jongeren die bekend zijn met ParraTV neemt de berichtgeving van het onlinemedium voor waar aan.
Onder de volgers van Cestmocro, RapnieuwsTV en ook ParraTV zitten relatief veel jongeren met een migratieachtergrond. Hoewel het met het vertrouwen in nieuws onder jongeren in het algemeen wel goed zit, heeft het Commissariaat voor de Media wel een lichte zorg over deze specifieke groep jongeren.
Onder hen, en ook jongeren met een praktische opleiding, is er vaker sprake van een wantrouwende houding ten opzichte van het nieuws. Zij komen vaker uit gezinnen waarin minder nieuws wordt gevolgd, en waarin (daardoor) ook minder over nieuws wordt gesproken.
‘Hier lijkt een extra rol weggelegd voor het onderwijs, waarin mogelijk een achterstand op vertrouwen kan worden ingehaald’ aldus het Commissariaat voor de Media.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant