De politie kreeg onlangs veel kritiek op haar huisbezoek aan een Palestina-demonstrant. Actievoerders eisen in een kort geding een einde aan zulke bezoeken, die volgens hen in strijd zijn met het demonstratierecht. Politiechef Yvonne Hondema reageert voor het eerst.
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over jeugdzorg en de toeslagenaffaire.
Politiechef Yvonne Hondema is ‘erg geschrokken’ van het filmpje van het Amersfoortse politiehuisbezoek aan een Palestina-demonstrant. ‘We willen hieruit lessen trekken’, zegt de leidinggevende van de eenheid Midden-Nederland, op haar kamer in het hoofdbureau van de politie aan de rand van de Utrechtse binnenstad. Hondema is tevens landelijk verantwoordelijk voor het zogenoemde gebiedsgebonden politiewerk, waaronder de wijkagenten vallen.
Eind vorige maand plaatste een Amersfoortse die geregeld deelneemt aan Palestina-demonstraties een video online van een bezoek dat twee politieagenten in uniform brachten aan haar huisadres. ‘We hebben gemerkt dat je een paar keer bij demonstraties bent geweest, daar willen we je een paar vragen over stellen’, begon de wijkagent tegen de vrouw die in de deuropening stond – onbewust van het feit dat zij aan het filmen was. ‘Ben je nog van plan om naar demonstraties te gaan?’ Daarna vroeg hij: ‘Wat maakt dat je naar demonstraties gaat?’ En ook: ‘Ik heb begrepen dat je gaat verhuizen?’
De video leidde tot veel ophef. Maakt de politie hier inbreuk op het demonstratierecht, was de vraag, in een tijd dat dit recht toch al ter discussie wordt gesteld? Onder meer de burgemeesters Lucas Bolsius van Amersfoort en Femke Halsema van Amsterdam noemden zulke politiebezoeken aan demonstranten ontoelaatbaar.
De vrouw bleek bovendien niet de enige deelnemer aan demonstraties bij wie de politie thuis aanbelde. Volgens een inventarisatie van Extinction Rebellion kregen zeker 35 betrokkenen bij deze klimaatactiegroep politiebezoek. Zij voelden zich er door geïntimideerd en in hun privacy aangetast. Daarom spant de organisatie een kort geding aan tegen de politie, dat dient op 14 mei. De eis is duidelijk: de politie moet stoppen met huisbezoeken aan vreedzame demonstranten.
Voor het eerst spreekt Hondema nu, vanuit het perspectief van de politie, uitgebreid over de kwestie. Stoppen met huisbezoeken gaat de politie niet, zegt ze meteen. Maar de politie heeft zich de ophef over de opstelling van de politiemensen bij het Amersfoortse huisbezoek wel degelijk aangetrokken. Hondema spreekt van ‘een heel dure les’. ‘De gebeurtenis heeft het vertrouwen in de politie geschaad’, zegt de politiechef. ‘En juist dat vertrouwen is voor ons heel belangrijk.’
De politiemensen hebben bij dat Amersfoortse bezoek naar eer en geweten gehandeld, zegt Hondema. ‘Maar hun aanpak was niet goed. Met hun vragen aan de vrouw over haar deelname aan demonstraties hebben ze het verkeerde gespreksonderwerp gekozen.’ Daarvoor heeft de politie publiekelijk excuses aangeboden. ‘De politiechef van Amersfoort heeft die excuses ook persoonlijk aan deze vrouw overgebracht.’
Op de vraag of er mogelijk andere redenen waren voor het bezoek dan het feit dat de vrouw aan demonstraties deelnam, wil Hondema niet ingaan, ‘vanwege privacyredenen’. Wel benadrukt ze in algemene zin: ‘Alleen het feit dat iemand deelneemt aan een demonstratie is nooit een aanleiding om iemand thuis op te zoeken. De vrijheid van meningsuiting, het recht op demonstreren, is een groot goed. Juist in deze tijd van maatschappelijke onrust en grote tegenstellingen in de samenleving staan wij daar als politie voor om die grondrechten te beschermen.’
Uit de getuigenissen van activisten, verzameld door de advocaat van Extinction Rebellion, rijst een ander beeld op. Ook heeft de Volkskrant een aantal betrokkenen gesproken van deze en andere actie-organisaties over hun ervaringen met politie aan de deur. Het zijn personen met een blanco strafblad, die zich ook niet schuldig hebben gemaakt aan bijvoorbeeld vandalisme. Onder hen is een communicatiemedewerker van het niet als radicaal bekendstaande Groningse Gasberaad, die al in 2018 twee agenten aan de deur kreeg. Ook daar was toen ophef over en ook zij kreeg excuses van de politie.
Wij horen van anderen een andere lezing over de huisbezoeken.
‘Aan de deur gaan bij mensen is de basis van het politiewerk. Contact leggen en verbinding maken met de samenleving is de kracht van de Nederlandse politie. We bellen bijvoorbeeld bij iemand aan als we een melding krijgen dat die persoon mogelijk een strafbaar feit heeft gepleegd. Om een stopgesprek te voeren, als er sprake is van bijvoorbeeld stalking. Of als er een conflict is met de buren, waarbij een bewoner zich bedreigd kan voelen.’
U noemt nu vooral strafbare feiten, dat is deelnemen aan een demonstratie nadrukkelijk niet.
‘Nogmaals: het simpele feit dat iemand demonstreert, kan voor de politie nooit dé reden zijn om iemand thuis te bezoeken. Wel kan de politie aanbellen als die op zoek is naar informatie over een specifieke demonstratie. Waar wordt die gehouden, hoe lang gaat die duren, hoeveel mensen worden er verwacht? Wij gaan niet over de inhoud ervan, maar onze taak is het om de demonstratie in goede banen te leiden, ook als er tegendemonstraties zijn aangekondigd. De bedoeling is dat iedereen zijn stem kan laten horen en dat het niet uitdraait op verstoringen van de openbare orde.’
De politie kan dan toch ook bellen met de organisatoren? Veel demonstranten zeggen dat het gespreksonderwerp bij het huisbezoek van de politie niet een komende demonstratie was. Zij voelden zich geïntimideerd. Sommigen dachten erover te stoppen met demonstreren, omdat ze het gevoel hadden dat de politie hen in de gaten hield.
‘Het is niet onze intentie om mensen te ontmoedigen om te gaan demonstreren. Onze taak is juist om ervoor te zorgen dat mensen hun grondrechten veilig kunnen uitoefenen.’
De advocaat van Extinction Rebellion vindt dat de politie met de huisbezoeken inbreuk maakt op de persoonlijke levenssfeer, ook omdat de politiemensen aan de deur vaak beschikten over allerlei persoonlijke informatie over die persoon. Als er geen strafbaar feit is gepleegd, is er volgens de advocaat geen wettelijke basis voor zo’n huisbezoek.
‘Langs de deur gaan zien we niet als een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer, het is ons dagelijks werk. Voor ons is aanbellen bij iemands huisadres de normaalste zaak van de wereld.’
Maar veel burgers ervaren een politiebezoek niet als normaal. Zij kunnen schrikken als zij opeens politie in uniform voor hun deur zien staan.
‘Dat iemand schrikt als er politie aan de deur staat, kan ik me heel goed voorstellen, en ook dat mensen het als intimiderend kunnen ervaren. Dat is nooit de bedoeling.’
Toch zijn niet alleen actiegroepen maar ook onafhankelijke deskundigen kritisch op dergelijke huisbezoeken. Hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder zegt, onder meer op basis van de Amersfoortse video, dat zo’n bezoek meer de bedoeling lijkt te hebben om af te schrikken dan om informatie over demonstraties te verzamelen. Hoogleraar strafrecht Sven Brinkhoff spreekt van een grijs gebied als het gaat om de bevoegdheden van de politie bij de handhaving van de openbare orde. Die zijn minder ruim dan bij het strafrecht. Aanbellen mag, maar als er zonder verdenking van een strafbaar feit informatie over een persoon wordt verzameld en opgeslagen, kan het volgens hem al snel een privacyschending zijn.
Wat vindt u van zulke kritiek?
‘Wij werken binnen de grenzen van de politiewet. De kwestie in Amersfoort heeft ons met de neus op de feiten gedrukt dat het soms niet goed gaat. Wij maken politiemensen nu meer bewust van het belang van het demonstratierecht. Maar ook van het effect dat een huisbezoek op mensen kan hebben, als er politie in uniform aan de deur staat. Wijzelf zijn aan dat uniform gewend, maar mensen kunnen ervan schrikken, ook al is dat niet onze intentie. Ook moeten politiemensen zich ervan bewust zijn dat ze altijd goed moeten uitleggen waarom ze aan de deur komen. Voorafgaand aan een bezoek moeten ze daarover nadenken.’
Vanaf nu gaat de politie dus voorzichtiger om met huisbezoeken?
‘We maken dagelijks praatjes aan de deur, we doen niet anders. Maar we moeten vooraf goed nadenken wat we met zo’n bezoek willen bereiken en dan goed uitleggen waarom we daar staan. Ook moeten politiemensen vooraf nadenken of ze bijvoorbeeld ook telefonisch contact kunnen leggen, zodat het huisbezoek niet nodig is. De vraag moet altijd zijn: wat is de minst ingrijpende manier om in gesprek te komen? Kan ik ook een telefoontje plegen? Moet ik in uniform aan de deur staan? Wij willen een betrouwbare politie zijn voor iedereen. Wij hopen dat ook demonstranten voelen dat wij hun belangen beschermen.’
Bij Extinction Rebellion zit er een zichtbare spanning in de relatie met de politie. Duidelijk is dat de politie het beu is om bij blokkades van de A12 elke keer honderden demonstranten van het asfalt te trekken. Dan is het begrijpelijk dat een demonstrant van zo’n organisatie niet het gevoel heeft dat de politie verbinding komt maken, als die aanbelt. Het is bekend dat de politie in appgroepen van Extinction Rebellion infiltreert. Ook zouden politiemensen undercover meedoen aan hun actietrainingen en demonstraties. Hoever mag de politie gaan?
‘De politie doet onderzoek als er signalen zijn dat de openbare orde ernstig verstoord kan worden. Er is een speciale politieafdeling, TOOI (Team Openbare Orde Inlichtingen, red.), die daartoe informatie vergaart, dat kan ook heimelijk, met informanten. Natuurlijk surveilleren wij ook online, het zou gek zijn als we dat in deze tijd niet deden. We mogen heimelijk en proactief dingen doen, binnen de grenzen van de wet.’
Extinction Rebellion eist nu middels een kort geding dat jullie met die huisbezoeken stoppen. Wat vinden jullie daarvan?
‘Wij gaan niet stoppen met huisbezoeken. Langsgaan bij mensen zit zo verankerd in ons zijn. Het is de basis van het politiewerk waarmee we verbinding leggen met de burgers, en dat moet ook zo blijven. Wel kunnen we met elkaar spreken over het effect van een huisbezoek. Dat er nu een kort geding over komt, hoort bij onze rechtstaat. Ik vind het prima dat de rechter nu ons handelen gaat toetsen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant