Steeds meer seksscènes in series en films kennen een consentmoment. Dat is opvoedkundig gezien winst, maar levert het artistiek gezien ook nog iets interessants op?
is chef-kunst van de Volkskrant. Ze schrijft over toneel, film, series en popcultuur.
Wil je weten of ze je leuk vindt? Toe maar, zoen haar! De croonende krab Sebastian haalt in de Disneytekenfilm The Little Mermaid (1989) alles uit de kast om een zeer noodzakelijke zoen te forceren. De kus van de prins zal de betoverde zeemeermin Ariel immers definitief in een mens veranderen.
Dus tuigt Sebastian in allerijl een pop-upkoor van vissen, kikkers en watervogels op, om een idyllisch boottochtje romantisch luister bij te zetten. Temidden van bronstig oplichtende vuurvliegjes en zwijmelende flamingozang dringt Sebastian aan bij de prins: kus haar dan, man! In de oorspronkelijke versie van Kiss the Girl (tekst: Howard Ashman) zingt de krab:
‘Yes, you want her/ Look at her, you know you do/ Possible she wants you too; there is one way to ask her/ It don’t take a word, not a single word / Go on and kiss the girl.’
Er is maar één manier om te ontdekken of ze wil en daar hoef je geen woord aan vuil te maken. Vuurwerk, spuitende waterfonteinen, een calypsokoor van springende vissen: Zoen! Haar! Zoen! Haar! Niet vragen, gewoon doen.
Maar 34 jaar later, bij de liveaction-remake, zijn de morele kaders over deze aanpak verschoven. De nieuwe versie uit 2023 kent allerlei progressieve accenten, maar de opmerkelijkste verandering zit in de tekst van Kiss the Girl. Want Sebastian zingt nu: ‘Possible she wants you too, use your words, boy, and ask her.’
Toe maar, vráág haar. Een subtiele maar significante wijziging van liedjesschrijver Lin-Manuel Miranda. En als ze instemt, natuurlijk meteen zoenen: ‘If the time is right and the time’s tonight go on and kiss the girl.’
Met een pennenstreek schreef Miranda zo consent in de scène. Disney had op dat gebied natuurlijk iets goed te maken, gezien de lange traditie van stalkende prinsen die ongevraagd slapende vrouwen wakker kussen. Ook in de nieuwe Snow White werd hier een moderne oplossing voor bedacht. Nu geeft Sneeuwwitje haar aanstaande minnaar in een lied preventief toestemming voor de zoen. (‘Promise to wake me with a kiss’).
En zo sluipt consent onmiskenbaar de cultuur binnen. In talloze nieuwe films, series, ja zelfs sprookjes tref je nadrukkelijke consentmomenten aan: een expliciet gesprek over de vraag of een volgende stap (een kus, een ontmaagding, een affaire) gewenst is. De consentkwestie komt voorbij in onder meer Bridgerton, Bridget Jones en Babygirl. Het schrijnende debuut van Molly Manning Walker, How to Have Sex (2023) draait zelfs helemaal om dit fenomeen: Walker onderzoekt daarin pijnlijk precies wat een ‘ja’ betekent, en of verbale instemming altijd volstaat (nee).
Er was al een hausse aan (uitstekend) post-MeToodrama over situaties waarbij instemming ontbreekt, dat is stof voor een ander stuk. Hier gaat het over recente fictie waarbij nadrukkelijk wél toestemming wordt gevraagd – en gegeven. Eind goed, al goed, toch?
Want deze consenttrend is winst, natuurlijk, alleen al uit opvoedkundig oogpunt. Maar de vraag is of consent in fictie meer kan zijn dan voorlichting, of een opzichtige, politiek correcte knipoog naar de tijdgeest. Levert zo’n consentmoment ook artistiek iets op? En helpt het niet direct vakkundig alle sexy scènes om zeep? (Nee.)
In Halina Reijns veelbesproken Babygirl mansplaint de jonge Samuel Romy over consent. De CEO (zij) en de stagiair (hij) staan op het punt om een seksuele affaire te beginnen en hij benadrukt plechtig het belang van wederzijdse instemming. Zijn ernstige preek komt hem op een smalende opmerking van haar te staan: ‘Heb je dat opgezocht in de bibliotheek, of zo?’
De sneer is niet (alleen) bedoeld om hem te jennen met zijn jeugd, en dus – vermoedelijk – vrij theoretische kennis. Romy onthult hier ook iets van haar eigen ervaring. Als vrouw van in de 50 heeft zij al een compleet seksleven achter de rug, in een tijdperk waarin het woord consent niet bestond. Haar vraag – wat betekent dat überhaupt? – is óók oprecht, en werpt subtiel licht op een verleden waarin er ongetwijfeld dingen tegen haar zin zijn voorgevallen. Consent? Pff, nooit van gehoord.
Gen X, ongewenst gehard op dit vlak, drijft de spot met Gen Z, die het bloedserieus neemt. In deze confrontatie tussen generaties zien we voor onze ogen een cultuurverandering voltrekken.
En we zien een vrouwelijk personage dat op het gebied van seks een transitie doormaakt, van onbewust naar bewust, van willoos naar weloverwogen. Van ‘het is nu eenmaal zo’, naar ‘zo kan het ook zijn’.
Iets vergelijkbaars gebeurt – vluchtiger en luchtiger – in Bridget Jones: Mad About the Boy. Daarin krijgt Bridget, nu een vijftiger, een relatie met de 29-jarige Roxster. Tijdens een romantische avondwandeling vraagt hij haar fluisterend om toestemming voor een kus. Bridget antwoordt gespeeld koket (‘Ik denk dat dat wel aanvaardbaar zou zijn’) maar vanbinnen juicht ze. Wauw, een generatie die het vráágt!
Want dit heeft Bridget, weten we, weleens anders meegemaakt. In het geheugen trekt een hele parade aan ongewenste intimiteiten uit vroegere boeken en films voorbij, van onophoudelijke opmerkingen over haar lichaam en ongevraagde handen overal. Van de ongepaste avances van haar baas Daniel Cleaver tot de gretige billenknijperij (‘honk, honk’) van ‘oom’ Geoffrey. Incidenten uit de tijd dat grensoverschrijdend gedrag nog leuk was, of: leuk moest worden gevonden.
Bridget Jones: Mad About the Boy is geen goede film, maar god, je gunt Bridget een man die het vráágt. Hierna wordt zijn Gen Z-hoffelijkheid uiteraard royaal beloond, met ‘a full night of utterly mindblowing SEX!’
Zo wordt consent in fictie een nieuw element in het repertoire van verleiding. Een onderdeel dat bovendien leidt tot vertraging in de handeling, en meer nadruk legt op wat volgt. Het is een welkom nieuw obstakel op de voorheen vaak wat al te soepele route richting seks.
Waren we in films gewend om na een date en wat gefrunnik in een taxi vrij vlot na de voordeur een spoor van kleren af te werpen, waarna succesvolle instantseks op wasbak of keukenblok volgde, de consentvraag doorbreekt die voorspelbare sequentie, waardoor je weer even rechtop in je stoel zit. Het is aangename shocktherapie voor de ingedutte kijker.
Een kolossaal verschil met vroeger is natuurlijk dat er bij die film- en serieseks nu taal komt kijken. Zeer bedreven verleidingsscènes daargelaten (Bridgerton, zie verderop) zal er voor consent op z’n minst een vraag moeten worden gesteld. Wil je? Zullen we? En dit voorzichtige, vaak tikje ongemakkelijke gesprek zet een schijnwerper op wat volgt: de filmseks zelf (mits daar natuurlijk mee is ingestemd).
De consentvraag zet de seks dus in het volle licht. Dat maakt de noodzaak groter om echt goede seksscènes te schrijven, scènes die meer behelzen dan wat plechtige reclameposes en een sigaretje achteraf. Wat consent in fictie ons dus in het beste geval oplevert: betere seks.
Want de consentvraag betekent ook: uitstel. Consent in de scène houdt de boel op, op een prettige, spanning verhogende manier. En uitstel is sexy, vraag maar aan elke Jane Austen-lezer of Bridgerton-kijker. Kwellend en uiterst opwindend uitstel is de essentie van deze hitsige kostuumserie. Het verbaast dan ook niks dat de makers consent in het laatste seizoen moeiteloos omarmen als onderdeel van hun sublieme spanningsopbouw – een plagerige onderbreking van een onverbiddelijk erotisch cresendo.
In seizoen 3, aflevering 4, de beruchte koetsscène, kunnen Colin en Penelope, na tweeënhalf seizoen uitstel, eindelijk toegeven aan de zinderende lust die onder hun vriendschap sluimert. Ze zoenen hongerig in de hobbelende koets (hobbelende koetsen zijn ook opwindend). Zijn hand dwaalt af, even graaien zijn vingers al onder haar rok. Dan stopt hij, richt zich op en kijkt haar nadrukkelijk vragend aan. Waarop zij hem verhit en trillend toeknikt, ja, ga dóór. Een consentmoment onsexy? Integendeel.
Dat toestemming vragen (en krijgen) sexy is, hebben we natuurlijk in de eerste plaats te danken aan Sally Rooney, de koningin van de consent. Het was in Rooney’s roman Normal People (2018) dat consent voor het eerst nadrukkelijk de mainstreamfictie-seks in sloop.
Rooney schrijft zeer gedetailleerde, levensechte en dus vaak best ongemakkelijke seksscènes, die desondanks, of misschien wel juist daardoor, zeer aanstekelijk zijn.
Misschien zijn ze zo spannend en verwarrend omdat tijdens Rooney’s intieme scènes het leven doorgaat. In grote publieksfilms gaan verhaal en dialoog tijdens de seksscènes vaak op pauze en valt de seks dus buiten de handeling –die vindt plaats binnen een ongrijpbaar domein van woordloze begeerte waarin perfecte lichamen probleemloos atletisch samenkomen. Volmaakte fantasieseks op een filmvoetstuk.
Maar Rooney laat haar personages niet los tijdens de seks. Ze blijft bij hen, ze blijft observeren, ze blijft kijken naar hun persoonlijkheden en onderlinge dynamiek. Ze verweeft onzekerheden en emoties met begeerte en beweegt daar soepel tussen heen en weer. Haar personages blijven mensen tijdens de seks, ze denken, voelen en praten door. Ze praten over verlangens, twijfels en grenzen. Ze praten over instemming.
Met wie kunnen we dat beter illustreren dan met Marianne en Connell, legendarisch onmogelijk liefdeskoppel uit Normal People – ook zeer overtuigend tot leven gebracht in de serie uit 2020, waarop ik me nu even baseer.
In aflevering 2 staan de twee, nog tieners dan, op het punt om voor het eerst seks te hebben. Zij bezoekt hem in zijn krappe jongenskamer, ze zoenen wat, en dan vraagt eerst zij hém om toestemming: ‘Mogen we dan nu onze kleren uittrekken?’
Verder gaat het, spannend en sexy, maar niet volmaakt of probleemloos – een truitje dat blijft steken, een kwetsbare vraag op een onhandig moment. En steeds blijven ze praten, en bij elkaar checken, tijdens het zoenen, tijdens het vrijen.
Hij: ‘Voelt dit goed?’ Zij: ‘Is dit lekker?’ Dat vragen en bevestigen is geraffineerd door de hele scène gevlochten. De lezer (en in dit geval kijker) wordt betrokken bij elke stap, hun groeiend verlangen wordt jouw verlangen, ook al komt het aarzelend meanderend op gang. Salley Rooney maakt ongemak opwindend.
Als Marianne vervolgens vraagt of hij een condoom heeft (Rooney schrijft ook altijd heel nadrukkelijk condooms in haar sekscènes), verzekert Connell haar nog eens dat ze op elk moment kunnen stoppen. ‘Dat is niet raar, dat kun je gewoon zeggen.’
Dat is echte consent. Lief, voorzichtig, respectvol. Onrealistisch, zou een bittere Romy uit Babygirl kunnen sneren. Er zijn critici die Rooney op dit vlak naïviteit verwijten, alsof ze een soort sexy sprookjes schrijft. Maar waarom zou fictie niet het goede voorbeeld kunnen geven? Zo kan het ook zijn.
Zeker, dichter bij de werkelijkheid en de complexiteit van consent staat de prachtig schrijnende film How to Have Sex, van Molly Manning Walker. Hierin wil de 16-jarige Tara op vakantie in Kreta in theorie best ontmaagd worden, maar niet zoals het uiteindelijk gaat: dronken en onverschillig op een koud nachtelijk strand. En ook niet door deze jongen, Paddy, die niets om haar geeft en haar halfslachtige ‘oké’ als voldoende aansporing beschouwt om zijn zin met haar te doen. De titel is ironisch, want zo moet het dus niet.
De consentscènes in Normal People en How to Have Sex vormen een volmaakte antithese, een tweeluik van verlangen en gemis, van herkenning van het lot van Tara en de wens in plaats daarvan een Marianne te zijn, of te zijn geweest. Een soort nostalgie, niet naar hoe het was, maar naar hoe het eigenlijk had moeten zijn.
Dat spiegelt Rooney ons steeds weer voor, met haar even ideale als levensechte seksscènes, waarin consent voorop staat, altijd veilig wordt gevreeën en iedereen tegelijk klaarkomt. Hoe seks te hebben? Nou, zoals bij Rooney, graag. Als de seks bij Rooney een sprookje is, dan wel een zeer begerenswaardig en eigenlijk ook best bereikbaar sprookje. Een sprookje waarin communicatie, gelijkwaardigheid en respect in de seks vanzelfsprekend is, heus soms ongemakkelijk, maar toch ook altijd opwindend.
Kan dat bestaan? Er is maar een manier om daar achter te komen. Toe maar, vráág haar.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant