Tony Kushner is de schrijver van de toneelklassieker Angels in America, die speelt tijdens de aidsepidemie van de jaren tachtig. Nu voert Internationaal Theater Amsterdam het stuk opnieuw op. Krijgt zijn verhaal in het tijdperk-Trump een nieuwe betekenis?
schrijft voor de Volkskrant over cabaret, stand-upcomedy en musical.
‘Ik beschouw mezelf als een behoorlijk optimistisch persoon, althans, tot twee maanden geleden.’ Schrijver Tony Kushner zegt het met een bittere lach op zijn gezicht, via Zoom.
Het is vrijdagmiddag in zijn woonplaats New York en Kushner heeft een drukke werkdag achter de rug. Toch verschijnt hij monter en levendig vertellend op het computerscherm, zittend aan het bureau in zijn werkkamer aan de Upper West Side. Op de achtergrond een uitpuilende boekenkast, waarin ook diverse prijzen zijn uitgestald.
De uitgesproken democraat Kushner schrijft stug door, maar zijn leven wordt beheerst door de politieke situatie van zijn land: ‘Mensen in New York zijn doodsbang door wat er gaande is sinds Trumps aantreden. Maar morgen staat er een grote demonstratie gepland in Manhattan. Ik hoop op een massale opkomst, waardoor ik me weer wat beter ga voelen.’
Tony Kushner (68) is een van de belangrijkste toneelschrijvers van de Verenigde Staten. Hij staat bekend als chroniqueur van modern Amerika, zijn werk is doordrenkt van politiek en geschiedenis. Naast de auteur van talloze toneelstukken en één musical (het geweldige Caroline, or Change) is hij ook vooraanstaand scenarist van Hollywoodfilms. Sinds 2005 werkt Kushner samen met Steven Spielberg. Hun samenwerking begon met Munich, een aangrijpende thriller over Israëls vergelding na de gijzeling van Israëlische atleten tijdens de Olympische Spelen van 1972.
Die film werd gevolgd door het historisch drama Lincoln (2012), de ambitieuze remake van de musicalklassieker West Side Story (2021) en het warmbloedige familiedrama The Fabelmans (2022).
Daarnaast is Tony Kushner toch vooral de schrijver van Angels in America. Dit toneelepos over het leven in New York tijdens de aidsepidemie van de jaren tachtig – een periode die Kushner als Joodse, homoseksuele New Yorker van nabij meemaakte – geldt als een meesterwerk. Het won sinds zijn eerste opvoering in San Francisco in 1991 alle mogelijke prijzen, waaronder Tony Awards en een Pulitzerprijs.
Angels in America: A Gay Fantasia on National Themes bestaat uit twee losse voorstellingen, Millennium Approaches en Perestroika. Tezamen vormen zij een episch mozaïekdrama van zeveneneenhalf uur.
Centraal staan twee liefdeskoppels wier levens met elkaar verweven raken. De relatie van Prior Walter, een voormalige dragqueen, en Louis Ironson, een Joodse intellectueel, komt onder zware druk te staan wanneer Prior een hiv-besmetting krijgt en in het ziekenhuis belandt.
Joe Pitt, een mormoonse en republikeinse jurist, en Hannah Pitt, zijn mormoonse vrouw die verslaafd is aan valium en daardoor aan hallucinaties lijdt, belanden in een huwelijkscrisis wanneer Joe moet erkennen dat hij op mannen valt.
Boven die koppels uit torent Roy Cohn, gemodelleerd naar de (bestaande) New Yorkse advocaat die veel aanzien genoot in republikeinse kringen. Cohn was hard, rechts, streng conservatief – en heimelijk homoseksueel. In 1986 overleed hij aan de gevolgen van aids, al bleef hij dat tot op zijn doodsbed ontkennen.
Roy Cohn staat met zijn rücksichtsloze werkwijze ook bekend als de mentor van – toen nog – vastgoedondernemer Donald Trump.
Door zijn baanbrekende en confronterende verhaallijnen kwam Angels in America bekend te staan als een mijlpaal in de homo-emancipatie. Van Angels in America verscheen in 2004 een HBO-miniserie met Al Pacino in de hoofdrol van Roy Cohn. Daarnaast werd het stuk over de hele wereld gespeeld.
Veelgeprezen is de radicale enscenering die de Vlaamse regisseur Ivo van Hove in 2008 maakte bij (toen nog) Toneelgroep Amsterdam. Van Hove had het stuk van twee avonden teruggebracht naar één lange toneelavond van vijf uur. Ook zijn keuze om enkel muziek van David Bowie te gebruiken als soundtrack viel in goede aarde. Deze tot de kern teruggebrachte Angels in America werd in 2014 door Toneelgroep Amsterdam ook met succes in New York opgevoerd – in het Nederlands gesproken.
De versie van Van Hove keert deze maand terug bij Internationaal Theater Amsterdam (ITA), met een deels vertrouwde casting (Hans Kesting als Roy Cohn, Eelco Smits als Prior Walter) en een deels nieuwe cast.
Volgens Eline Arbo, de huidige artistiek directeur van ITA, heeft Angels in America de tand des tijds heel goed doorstaan en is er anno 2025 ‘een nieuwe urgentie’ in het stuk te vinden.
U heeft zich vaak lovend uitgelaten over de versie die Ivo van Hove maakte van Angels in America. Wat herinnert u zich van de eerste keer dat u deze voorstelling zag?
Tony Kushner: ‘Ik weet nog dat ik in een zeer slechte stemming naar Amsterdam vloog. Het was 2008. Ik zat midden in het schrijfproces van het scenario voor Lincoln, de film waar Steven Spielberg en ik aan werkten. Vlak voor mijn vertrek belde Steven mij om te zeggen dat Daniel Day-Lewis, onze eerste keus voor Lincoln, niet beschikbaar was en we daarom de film waarschijnlijk niet konden gaan maken. Dus bij aankomst in Amsterdam was ik wanhopig, want ik had zo veel van mezelf in dit scenario gestopt, ik had er vijf jaar aan gewerkt. Dat ging in rook op.
‘Met tegenzin sleepte ik mij naar het theater in Amsterdam, maar toen het stuk een half uur op gang was sloeg mijn stemming om. Ik werd steeds opgewondener van wat ik zag en na afloop van de voorstelling was ik in euforische staat. Het voelde als een herrijzenis voor mij, en daar ben ik Toneelgroep Amsterdam nog altijd dankbaar voor.
‘Hun voorstelling was zo minimalistisch, voor een productie van Ivo was er heel weinig technologie bij betrokken; je ziet slechts die lege zwarte ruimte en enkele attributen. Maar ze hadden er zo’n briljante interpretatie aan gegeven, er was zo’n diepzinnige verbinding met het stuk gemaakt.
‘Het toonde mij hoe je iets heel krachtigs kunt maken met héél weinig. In tegenstelling tot het maken van een film, waar zo veel geld, personeel en complexe technieken bij betrokken zijn. Maar hier zag ik slechts acht acteurs aan het werk, spelend met een minimum aan theatrale middelen, en juist daardoor brachten ze de kern van mijn stuk aan het licht en gaven ze mij nieuwe inzichten.’
Welke momenten zijn u het meest bijgebleven uit de productie?
‘Het moment waarop de engel verschijnt, aan het einde van Millennium Approaches. In het stuk is dat een vrouw met vleugels die door het plafond heenbreekt. Maar bij Toneelgroep Amsterdam is het een acteur in een verplegersjas, die gewoon op komt lopen. Hij pakt Prior bij de hand en begint hem in het rond te draaien, op een speelse manier, maar het rondspinnen gaat steeds harder totdat Prior op zijn achterste valt.
‘Eerst dacht ik: What the hell is this? Maar hoe langer het doorgaat, hoe meer empathie je begint te voelen – tot je zelf ook pijn in je achterste voelt. Het wordt iets onontkoombaars. Aan het einde van die scène was ik in tranen.’
Hoe was het voor u om te zien dat Ivo van Hove grote stukken uit uw toneeltekst had geknipt?
‘Ik ben, denk ik, niet heel strikt over het opvoeren van mijn stukken. Ik bedoel, je mag niet zomaar alles doen wat je wilt met Angels in America. Maar hoe langer het stuk bestaat en hoe vaker het is opgevoerd, hoe minder ik me druk maak over keuzes in de regie. In de enscenering van Ivo van Hove zijn er allerlei stukken uit gehaald en er is een ander einde. Ik zou niet zeggen dat dit precies het stuk is dat ik heb geschreven, maar het is in de kern wel helemaal in overeenstemming ermee. Ik zie het als Ivo van Hoves versie van Angels in America.
‘Bij Ivo speelde er nog iets anders. Voor 2008 had ik al veel van zijn voorstellingen gezien in New York, zoals Alice in Bed, het toneelstuk van Susan Sontag, en zijn versies van A Streetcar Named Desire en Hedda Gabler. Toen hij me benaderde met de vraag of hij Angels in Amsterdam kon regisseren en aanpassingen in de tekst mocht maken, dacht ik: dit is een van de beste regisseurs die ik ken, dus doe ermee wat je wilt. Ik heb hem carte blanche gegeven. Dat bleek goed uit te pakken.
‘Ik versta geen Nederlands, maar het kwam op mij over als een coherent dramatisch geheel. Het is bij Van Hove wel heel donker, en ik ben zelf een optimist. Hoewel ik niet op een dommige manier optimistisch wil zijn. Maar ik geloof in mijn taak als schrijver – zelfs wanneer je dealt met iets verschrikkelijks als de aidscrisis – om te zoeken naar aannemelijke momenten voor hoop, voor de mogelijkheid van transformatie en verandering.
‘Bij Ivo heeft de dood het laatste woord. De oorspronkelijke epiloog heeft hij weggelaten. Daardoor is deze versie wel anders dan andere ensceneringen. Ik vind het een verbluffende theatrale gebeurtenis.’
Het stuk gaat nadrukkelijk over de jaren dat Ronald Reagan president was. Denkt u dat het stuk in elk politiek tijdperk een andere betekenis krijgt?
‘Ik heb het stuk op verschillende manieren zien veranderen. Toen het begin jaren negentig voor het eerst werd gespeeld in New York en Londen waren mensen net begonnen om een beetje te leren leven met aids. Het allesvernietigende van de epidemie was voorbij, maar lag nog vers in ieders geheugen. Het toneelstuk was een soort rituele ruimte voor mensen om te rouwen om het decennium dat we achter de rug hadden.
‘Toen Bill Clinton in 1993 president werd, dachten we – heel naïef – dat dit het einde was van een nachtmerrie-achtige tijd van achteruitgang. Los van de amusementswaarde die het stuk ook heeft, was het een soort bevestiging van de vooruitgang die we hadden geboekt met de lhbti-emancipatie.
‘Sindsdien is het gespeeld in talloze landen over de hele wereld, en het wordt nog steeds opgevoerd. De acteurs die de personages van rond de 30 nu spelen, hebben de aidsepidemie niet zelf meegemaakt. Dat maakt het een heel andere ervaring. Roy Cohn is iemand van vroeger, en het McCarthy-tijdperk is al helemaal een vage herinnering.’
Ziet u parallellen tussen de jaren van Reagan en die van Trump?
‘Het is het continuüm van de Republikeinse Partij. Je kunt zelfs een lijn trekken helemaal terug naar de jaren vlak voor en vlak na de Tweede Wereldoorlog. Het republikeinse project was altijd al anti-democratisch. Ik werk nu aan een filmbewerking van het boek Prequel van journalist Rachel Maddow. In haar onderzoek legt ze connecties tussen het fascisme in Amerika tijdens de Hitler-jaren, wat overgaat in het mccarthyisme (toen vermeende communisten werden vervolgd in de jaren vijftig, red.) en daarna in het anti-communisme. En zo verder.
‘Je ziet dat elke opleving van het Amerikaans conservatisme de weg heeft bereid voor waar we nu zijn beland. President Richard Nixon heeft de Southern Strategy geïntroduceerd, waarbij je macht kon terugwinnen door in te spelen op de wensen van racisten in de zuidelijke staten. Dat is hoe hij de verkiezingen in 1968 heeft gewonnen. En daarna kwam Ronald Reagan bij zijn aantreden in 1981 met zijn beroemde uitspraak: ‘De overheid is nooit de oplossing, maar het probleem.’
‘Dit gaat om een vorm van ego-anarchisme, het personage Louis praat er ook over in Angels in America. Dat is er sindsdien veertig jaar lang in gedreund bij het Amerikaanse volk: de gedachte dat de overheid iets slechts is. De Reaganites hebben de weg bereid voor Trump.
‘Maar wat dachten zij nu eigenlijk? De overheid is de democratie. De overheid is het volk. Je kunt ze niet van elkaar scheiden. Als je het idee van de overheid onderuithaalt, haal je daarmee vanzelf de democratie onderuit. Wat is er dan over, behalve anarchie? Je maakt de weg vrij voor fascisme. Dus ja, het is een verschrikkelijke tijd waarin we leven.’
Tony Kushner heeft de gave om op een lichte wijze te spreken over de heftigste onderwerpen. Terwijl hij met zijn ietwat hese stem bevlogen praat, voorovergebogen over zijn laptop, blijft hij uiterst vriendelijk en zoekt hij ook de humor op. Hij vraagt geïnteresseerd hoe er in Nederland op de acties van Trump wordt gereageerd en merkt ironisch op dat hij hoopt naar Amsterdam te kunnen vluchten als de situatie in Amerika echt nijpend zou worden.
Die verteltrant is herkenbaar voor de kijkers van zijn toneelstukken. Het zit ook in Angels in America, waar behalve gehuild ook gelachen kan worden. De personages grossieren in gevatte oneliners, zoals Roy Cohn in gesprek met zijn huisarts Henry, die hem moet mededelen dat hij aids heeft.
Roy verbiedt de arts daarop om hem een ‘homoseksueel’ te noemen, want homo’s, die staan in zijn wereldbeeld niet in zulk hoog maatschappelijk aanzien als hij. Roy: ‘Geef me die telefoon, Henry, en ik tik vijftien nummers in. Weet je wie ik binnen vijf minuten aan de lijn heb? Nou?’
De arts: ‘De president?’
Roy: ‘Nog beter: zijn vrouw.’
Welke thema’s uit Angels in America zullen volgens u juist in deze tijd komen bovendrijven?
‘Een van de paradoxen van Angels in America is dat het zich afspeelt in de jaren dat Reagan verkondigde dat egoïsme en individualisme het hoogste goed waren. Je moest vooral voor jezelf zorgen. Collectiviteit en de overheid werden gezien als een verderfelijke ideologie, geïmporteerd uit de Sovjet-Unie.
‘En juist in die tijd sloeg de aidsepidemie toe en werd een generatie van jonge mensen, vooral jonge mannen van mijn leeftijd toen, in de rol van de verzorger van doodzieke vrienden en geliefden gedwongen. Dat was een heel niet-traditionele en onnatuurlijke rol, maar het was verbazingwekkend om te zien hoe de homogemeenschap er eerst mee worstelde, maar het toen wel dééd.
‘Ik denk dat daar de verhaallijn rond de personages van Louis en Prior vandaan is gekomen. Ik vroeg me af: wat als het een man niet lukt om voor zijn zieke vriend te zorgen? Wat als hij daarin faalt? Wat als er zevenenhalf uur nodig is om deze worsteling te laten zien op het toneel?’
Hoe is de stemming momenteel in New York? Hoe gaan de mensen om u heen om met de politieke situatie?
‘Het schizofrene aan de VS is dat de grote meerderheid van de Trump-stemmers heel weinig informatie toelaat. Ze krijgen nauwelijks kranten onder ogen, ze kijken enkel naar Fox News. Alle horror die we de laatste twee maanden hebben zien ontstaan: de meeste mensen in het land krijgen niet mee dat dit gebeurt. Misschien dat de desastreuze handelstarieven tot ze doordringen, maar ik ben ervan overtuigd dat veel Amerikanen zich tot nu toe onwetend hebben gehouden.
‘Ik ben opgegroeid in de staat Louisiana, ik ken de mensen daar. Ze zijn heel conservatief. Onlangs heb ik er een aantal gevraagd of ze in gesprek willen gaan. Er werd positief op gereageerd en nu heb ik lange brieven aan hen geschreven, maar daar heb ik niets op teruggehoord. Waarschijnlijk omdat het te ontregelend voor ze is, omdat ze de waarheid over Trump niet willen horen.
‘In New York en andere delen van de VS waar mensen meer ontwikkeld zijn, meer zijn geïnteresseerd in de werkelijkheid in plaats van een ideologisch vastgezette fantasie, zijn mensen doodsbang. Ik ben een alumnus van Columbia University, ik heb daar een eredoctoraat. Ik kan het nog steeds niet geloven dat ze onlangs hebben gebogen voor de eisen van de regering-Trump.
‘Deze situatie had voorkomen moeten worden. Hoe kunnen we hier opnieuw zijn aanbeland? Het is bitter: miljoenen en miljoenen mensen wisten dat deze politieke situatie slecht is, en toch waren ze niet in staat haar te voorkomen.’
Hoe bepaalt u in deze onzekere tijden wat uw nieuwe schrijfproject wordt? Wordt het weer een film of keert u terug in het theater?
‘Ik snak ernaar om terug te keren in het theater. Maar ik ben ook zeer gelukkig met mijn samenwerking met Steven Spielberg. Toen we twintig jaar geleden voor het eerst samen een film maakten, Munich, is er een partnerschap ontstaan dat ik zeer serieus neem en waardevol vind. Hij wil dat ik voor hem blijf schrijven, dus we werken aan een nieuw project.
‘Maar er lopen nu meerdere projecten tegelijkertijd, die allemaal in een embryonale fase zijn. Ik ontwikkel een grote historische miniserie voor steramingdienst HBO. Ik werk ook aan een toneelstuk over Trump; ik speel al lange tijd met dit idee. Maar ik vind niet dat ik op mijn sterkst ben als ik boven op de actualiteit schrijf. Er moet afstand zijn. Dus heel binnenkort zal dit nog niet in het theater verschijnen.
‘Ik werk zo hard als ik kan, maar je moet weten dat ik ook al 68 ben. Ik moet nu denken aan gedicht van toneelschrijver Bertolt Brecht: ‘In donkere tijden zal er ook gezongen worden. Ja, er zal gezongen worden over de donkere tijden!’
Internationaal Theater Amsterdam: Angels in America. Van 11/4 tot 28/4 bij ITA, Amsterdam.
CV Tony Kushner
16 juli 1956 Geboren in New York City, Verenigde Staten
1956-1974 Groeit op in Lake Charles, Louisiana
1974-1978 Studeert middeleeuwse kunst aan Columbia University, New York
1978-1984 Regieopleiding aan Tisch School of The Arts (New York University)
1987 Maakt professioneel debuut met toneelstuk A Bright Room Called Day
1991 Toneelstuk Angels in America Part One: Millennium Approaches
1992 Toneelstuk Angels in America Part Two: Perestroika
1993-1994 Beide delen van Angels in America gaan in première op Broadway; twee Tony Awards voor ‘beste toneelstuk’
2003 Schrijft libretto voor de autobiografische musical Caroline, or Change
2005 Co-scenarist van de film Munich
2009 Toneelstuk The Intelligent Homosexual’s Guide’s to Capitalism and Socialism, with a Key to the Scriptures
2012 Scenario film Lincoln
2013 Ontvangt National Medal of Arts uit handen van president Obama
2021 Scenario voor de film West Side Story
2022 Scenario voor de film The Fabelmans
Tony Kushner is sinds 2008 getrouwd met journalist Mark Harris.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant