Wekelijks duikt Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman in een internationaal fenomeen. Deze week: Is Viktor Orbán, premier van een onbelangrijk land in Midden-Europa, echt zo invloedrijk als wordt gezegd?
Over de nu bijna vergeten Servische leider Slobodan Milosevic was bekend dat hij genoot van alle aandacht van media en denktanks die hem een ‘diabolisch genie’ noemden dat al zijn internationale tegenstanders te slim was af. Vooral op CNN zag hij zichzelf graag.
Het behoeft geen twijfel dat Viktor Orbán, leider van een even onbelangrijk land in dezelfde regio, ervan geniet dat hij tegenwoordig een diabolisch genie wordt genoemd, de man achter de opkomst van ‘de illiberale democratie’, oftewel de hardrechtse, conservatieve, autoritaire staat.
Over deze rubriek
In de rubriek Op het tweede gezicht schrijft Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman wekelijks op scherpe en satirische wijze over een buitenlands nieuwsonderwerp. Lees hier het protocol van de Volkskrant.
Recentelijk was de Hongaarse premier het stralende middelpunt van een ‘illiberale’ conferentie in Madrid, waarop hij werd gefêteerd door bewonderaars als Le Pen, Wilders en Salvini. In de nieuwste editie van het Amerikaanse tijdschrift Foreign Affairs is Orbán de uitvinder van een draaiboek voor het ontmantelen van een liberale democratie: verover de macht via verkiezingen, gebruik de overheid voor het verspreiden van conservatieve ideeën, verander het kiessysteem zo dat de oppositie nooit meer verkiezingen kan winnen en open daarna de aanval op de media, de universiteiten en de rechterlijke macht.
Orbán moet het als een eerbetoon hebben beschouwd. Nochtans valt er op de invloedrijkheid van zijn draaiboek wat af te dingen. Politici die zich laven aan ‘orbánisme’ zijn er nog nergens in geslaagd liberale democratieën te ontmantelen, er is er maar één hard op weg. Bestaande autoritaire, conservatieve staten waren nooit liberale democratieën, althans geen functionerende.
Neem het Hongarije van Orbán zelf, tot 1989 een dictatuur in de Sovjet-invloedssfeer. Over de twintig jaar tot Orbáns zege in 2010 kun je veel zeggen, maar niet dat Hongarije toen een stevige democratie was. Ander voorbeeld: het Turkije van Erdogan. Turkije wordt genoemd in elke beschouwing over de opkomst van autoritaire, conservatieve staten. Maar als het vóór Erdogan een goed functionerende democratie was geweest, had het leger er niet steeds weer staatsgrepen gepleegd. Schrijver Orhan Pamuk noemde erdoganisme ‘simpelweg een andersoortige verstrengeling van repressieve elementen die er altijd al waren’. In ’s werelds belangrijkste autoritaire conservatieve staat, Rusland, is van volledige democratie nooit sprake geweest. Poetin greep er de macht ruim een decennium voor Orbán in Hongarije.
Of de Verenigde Staten langdurig zullen verworden tot een autoritaire conservatieve samenleving valt nog te bezien. Maar wat het trumpisme ook is, een trans-Atlantische toepassing van orbánisme is het niet: het heeft zijn wortels in de verwording van de Republikeinse Partij door toedoen van ultraconservatieve en sektarische groepen, die op zijn minst teruggaat tot de jaren negentig, toen Viktor Orbán nog een adept was van de liberale democratie.
Er is maar één leider over wie je kunt beweren dat hij met toepassing van methoden van Orbán succesvol is in het aanvallen van een democratie die wél lang functioneerde: de Israëlische premier Netanyahu, al vijftien jaar een zeer nauwe bondgenoot van Orbán.
Iedereen kan inbrengen dat er in het geval van Netanyahu nogal wat andere factoren een rol spelen, zoals de oorlog die hij voert in bezet gebied, waarin al meer dan vijftigduizend mensen omkwamen en waarvoor hij is aangeklaagd door het Internationaal Strafhof (ICC). Het neemt niet weg dat de overeenkomsten tussen zijn manier van regeren en die van Orbán verbluffend zijn, tot en met de volgorde waarin mensen worden ontslagen. De motie van wantrouwen van 25 maart tegen Israëls procureur-generaal kwam rechtstreeks uit Orbáns draaiboek.
Het was niet toevallig Orbán die Netanyahu meteen uitnodigde nadat hij was aangeklaagd door het ICC. Vorige week was Netanyahu in Boedapest om samen met Orbán triomfantelijk de kracht van de illiberale democratie te etaleren. Zo beroofde hij Israël van het greintje respectabiliteit dat het nog genoot vanwege een ooit functionerende democratie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant