De techmiljardairs in Silicon Valley zweren bij de dystopieën van sciencefiction. Maar bieden diezelfde verhalen ons juist niet een uitgelezen kans om gewetensvolle mensen te worden en ons daarnaar te gedragen?
In haar boek The Sociopath Next Door maakt psychotherapeute Martha Stout duidelijk dat geweten niets met cognitie, met kennis, te maken heeft. Het is een gevoel dat tussenbeide komt en ons bewust maakt van onze emotionele verbondenheid met anderen. De meeste mensen, beweert Stout, voelen iets op het moment dat zij hun medemens iets aandoen – een ‘pijnscheut’.
Je zou kunnen zeggen dat geweten een stem is die ons bewust maakt van de consequenties van ons handelen. In het maken van keuzen, hebben gewetensvolle mensen om die reden een soort vertraging.
Het moment dat ons geweten zich meldt – ‘the pang of conscience’ – zoals Stout dat noemt, maakt dat gewetensvolle mensen eerst iets voelen, naar dat gevoel luisteren, dat gevoel vervolgens serieus nemen, dan afwegingen en keuzen maken om uiteindelijk iets of niets doen.
Over de auteur
Niek Vink is acteur, regisseur en co-auteur van het boek De seriepester ontmaskerd. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Daar gaat het bij mensen met een afwezige of niet ontwikkelde gewetensfunctie mis volgens Martha Stout. Psychopaten of sociopaten, want daar hebben wij het over, kennen het gevoel dat tussenbeide komt niet.
Dat niet alleen. Mensen die geen vertraging in hun handelen hebben, kunnen er charismatisch of visionair uitzien. Deze mensen lijken nooit te twijfelen, gaan recht op hun doel af en gebruiken taal die daar bij hoort. Ze zien eruit als leiders, als mensen die de moed hebben keuzes te maken, zich daar naar te gedragen en daar vasthoudend in te zijn.
In haar boek waarschuwt Stout ons min of meer voor de gevolgen van gewetenloosheid. Want, stelt Stout na jarenlange ervaring vast, voor gewetenloze mensen zijn hun medemensen objecten die naar gelieven gebruikt of weggegooid kunnen worden. Zij voelen daar helemaal niets bij. Wat ze doen, vinden zij ‘normaal’. Terwijl dat niet zo is. Het abnormale vinden zij normaal.
In het stuk over techmiljardairs uit Silicon Valley wordt duidelijk dat deze ondernemers zich in hun ambities laten leiden door hun voorliefde voor sciencefiction-romans. Het acroniem TESCREAL is daarin hun leidraad, zo blijkt, en de verbindende factor voor de keuzes die zij maken.
Die keuzes zijn tamelijk verontrustend. De afzonderlijke delen van TESCREAL blijken immers voort te komen uit het gedachtegoed van sommige dystopische sciencefiction-romans waarin mensen volledig ondergeschikt zijn gemaakt aan techniek en de samenleving een bedrijf is geworden dat geleid wordt door een CEO.
Transhumanism
Mensen kunnen zich verbeteren met technologie.
Extropianism
Een optimistische visie op de toekomst waarin nanotechnologie, biotechnologie en AI cruciaal zijn voor de verdere evolutie van de mensheid.
Singularitarianism
Het geloof dat AI de menselijke intelligentie zal overtreffen.
Cosmism
Het universum is fundamenteel rationeel en begrijpelijk.
Rationalism
Rationalisme.
Effective altruism
Mensen moeten hun middelen gebruiken om zo effectief mogelijk het goede te doen.
Longtermism
Beslissingen moeten op lange termijn voordelig zijn voor de mensheid.
Democratie bestaat er niet meer. Wetten zijn vervangen door macht. Empathie is zwak. Het merendeel van de mensheid krijgt een nummer en wordt gebruikt tot het niet meer nodig is. Voor deze mensen, die nergens invloed op uit kunnen oefenen, is samenleven verworden tot overleven.
Dat hierdoor geïnspireerde techmiljardairs deze duistere ambities hebben, valt de schrijvers van deze romans niet te verwijten. Deze auteurs lieten, of laten zich in hun fantasie immers leiden door grote denkstappen. Zeer waarschijnlijk ook door de intrigerende premisse dat ‘als de mensheid op deze manier doorgaat, we hier (…) ooit met elkaar op uit zullen komen’.
De meeste schrijvers van sciencefiction zijn oprecht bezorgd over de ontwikkeling van de mensheid, misschien wel over de keuzen die we als mensheid kunnen maken, dus over de gewetensvolheid ervan. Dat techmiljardairs van Silicon Valley het dystopische deel van de romans juist als inspiratiebron zien, de impliciete waarschuwing van de auteurs gemakshalve terzijde schuiven en met de dag machtiger worden, is ironisch en tragisch. Toch biedt die constatering ons ook hoop.
De conclusie die wij uit de ambities van Elon Musk, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos en andere techmiljardairs kunnen trekken, is dat ons iets simpels te doen staat. Iets waar de meesten van ons toe in staat zijn. Dat is, zoals Martha Stout dat zo treffend duidelijk maakt, luisteren naar ons geweten, het gevoel dat ons wijst op onze emotionele verbondenheid met anderen.
Wanneer wij de stem van ons geweten niet meer horen, zo blijkt uit dystopische sciencefiction, raken wij niet alleen afgesneden van onszelf. We raken vooral afgesneden van onze medemens. Behalve de groep die daar belang bij heeft, treft ons dat uiteindelijk allemaal.
Misschien is dat de tijd waarin we op dit moment leven? Een chaotische tijd waarin we de uitgelezen kans krijgen gewetensvolle mensen te worden en ons daarnaar te gedragen?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant